Tứ hợp viện là gì? Kiến trúc truyền thống hơn 3.000 năm Trung Quốc

Tứ hợp viện (四合院, Sìhéyuàn) có thể hiểu là “sân viện được bao quanh bởi bốn phía”. Đây là tên gọi chung cho kiểu nhà truyền thống lấy sân ở trung tâm, các dãy nhà bao quanh làm bố cục chính.

Tại Bắc Kinh, tứ hợp viện là hình thức nhà ở đặc trưng của khu phố cổ. Chính quyền Bắc Kinh mô tả tứ hợp viện truyền thống là loại nhà có chính phòng, đảo tọa phòng và các sương phòng Đông – Tây cùng bao quanh sân giữa.

Một đặc điểm dễ nhận thấy là cửa và cửa sổ của các gian nhà chủ yếu hướng vào sân. Phía ngoài thường được che bởi tường bao, cổng và các lớp không gian chuyển tiếp, khiến đời sống trong nhà ít trực tiếp đối diện với đường phố.

Bố cục này tạo ra mức độ riêng tư cao cho gia đình, đồng thời hình thành một khoảng sân chung để lấy ánh sáng, lưu thông không khí và tổ chức sinh hoạt.

Không nên hiểu tứ hợp viện đơn giản là “bốn căn nhà ghép thành hình vuông”. Trên thực tế, một khu nhà có thể có nhiều sân, nhiều lớp phòng, hành lang mái hiên, cổng phụ và các khoảng chuyển tiếp tinh tế. Vì vậy, tứ hợp viện đúng hơn nên được nhìn nhận như một hệ thống không gian sống hoàn chỉnh, thay vì chỉ là một hình dạng kiến trúc hình học.

Điểm quan trọng nhất của tứ hợp viện không phải là bốn dãy nhà, mà là khoảng sân ở giữa. Các công trình xung quanh được tổ chức để hướng vào sân; sân vừa là trung tâm sinh hoạt, vừa kết nối các không gian riêng với nhau.

Nếu các căn phòng là những không gian riêng tư dành cho từng cá nhân thì sân viện lại đóng vai trò như không gian chung kết nối cả đại gia đình. Đây là nơi nghỉ ngơi, thưởng trà, đàm đạo, chăm sóc chậu cảnh, nuôi chim cá, trẻ em vui chơi hoặc quây quần sum họp vào những dịp lễ tết truyền thống.

Cách bố trí sân, nhà, tường gạch và mái hiên tạo ra một lớp đệm giữa không gian ở và môi trường bên ngoài, đồng thời phù hợp với điều kiện khí hậu của miền Bắc Trung Quốc.

Trong nhiều tứ hợp viện Bắc Kinh truyền thống, cổng được bố trí lệch về phía Đông Nam thay vì nằm chính giữa mặt tiền. Đây là một đặc điểm thường gặp trong bố cục truyền thống, liên quan đến cả cách tổ chức không gian và quan niệm phong thủy.

Cổng nhà là điểm khởi đầu phân định ranh giới giữa không gian công cộng của ngõ phố hutong và không gian sinh hoạt riêng của gia đình.

Không phải mọi tứ hợp viện đều chỉ có một khoảng sân duy nhất. Khái niệm “tiến” (进 - jìn) được dùng để định lượng các lớp không gian sân nối tiếp nhau theo chiều sâu từ ngoài vào trong.

Tứ hợp viện không có một mẫu duy nhất. Tùy diện tích đất, thời kỳ xây dựng, điều kiện gia đình và chức năng, bố cục có thể có nhiều sân nối tiếp, sân vườn, các tuyến nhà song song hoặc những biến thể khác.

Số tiến không nên được hiểu là thước đo tuyệt đối cho địa vị của chủ nhân. Quy mô thực tế còn phụ thuộc diện tích đất, thời kỳ xây dựng, chức năng và điều kiện của từng khu nhà.

Ở những tứ hợp viện có sự phân chia tiền viện và nội viện, Thùy Hoa môn (垂花门) thường đóng vai trò ranh giới giữa hai khu vực – một chi tiết cổng gỗ với hoa văn chạm khắc tinh xảo. Câu nói “Đại môn bất xuất, nhị môn bất mại” thường được dùng để mô tả quy tắc sinh hoạt khép kín của nữ quyến trong những gia đình quyền quý xưa. Thùy Hoa môn khi đó trở thành ranh giới phân tách rạch ròi giữa khu vực tiếp khách bên ngoài và nội trạch gia đình.

Tứ hợp viện thường được nhắc đến cùng Nho giáo, phong thủy và quan niệm gia đình truyền thống. Tuy nhiên, nếu chỉ nói “tứ hợp viện là biểu hiện của Nho giáo” thì sẽ chưa phản ánh hết sự tinh tế của mô hình này.

Kiến trúc tứ hợp viện là giao điểm hoàn hảo của nhiều yếu tố then chốt:

Chính vì vậy, tứ hợp viện có thể được coi như một mô hình thu nhỏ của xã hội truyền thống Trung Hoa. Trong những tứ hợp viện nhiều lớp sân, không gian càng đi sâu thường càng mang tính riêng tư và nội bộ hơn.

Đây là một trong những điểm thú vị nhất nhưng cũng dễ bị hiểu lầm nhất khi tìm hiểu về văn hóa Trung Hoa.

Các dạng nhà ở tổ chức quanh sân trong đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử kiến trúc Trung Quốc, và truyền thống này thường được truy nguyên từ hơn 3.000 năm trước. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng tứ hợp viện Bắc Kinh ngày nay đã tồn tại nguyên dạng từ thời cổ đại.

Nếu muốn thực sự hiểu tứ hợp viện Bắc Kinh, bạn không thể bỏ qua phố cổ hutong (胡同).

Nếu tứ hợp viện là tế bào sống của từng gia đình, thì hutong chính là mạch máu kết nối những gia đình đó thành một cộng đồng đô thị.

Hutong và Tứ hợp viện gắn liền khăng khít tạo nên bức tranh văn hóa dân sinh Bắc Kinh xưa

Hệ thống đô thị cổ vận hành theo trình tự nhịp nhàng: Ngõ phố lớn → Ngõ hutong nhỏ → Cổng tứ hợp viện → Sân trung tâm → Các gian phòng riêng biệt.

Người dân sinh hoạt kín đáo trong khuôn viên tứ hợp viện, nhưng chỉ cần mở cánh cổng đỏ bước ra là hòa ngay vào nhịp sống bình dị, thân tình của bà con chòm xóm trong ngõ hutong. Đó chính là lý do vì sao đi dạo trong các con ngõ cổ mang lại cảm xúc lắng đọng hơn rất nhiều so với việc đứng trước những tòa nhà chọc trời hiện đại.

Câu trả lời là Có.

Một trong những nét quyến rũ nhất của Bắc Kinh là tứ hợp viện chưa bao giờ bị biến thành một viện bảo tàng vô hồn. Chúng vẫn đang sống, thở và vận động cùng nhịp sống đương đại:

Trong thế kỷ XX, không ít tứ hợp viện bị chia nhỏ cho nhiều hộ cùng sinh sống, cơi nới hoặc thay đổi công năng. Vì vậy, tứ hợp viện ngày nay không phải lúc nào cũng giữ nguyên trạng như thời Minh – Thanh. Nhiều dự án bảo tồn hiện nay phải tìm cách cân bằng giữa phục hồi kiến trúc lịch sử và nhu cầu sinh hoạt hiện đại.

Tứ hợp viện ngoài đời không phải lúc nào cũng “cổ kính hoàn hảo”. Một số khu được bảo tồn và phục hồi rất đẹp, nhưng nhiều tứ hợp viện vẫn là nhà ở thực tế, đã trải qua nhiều lần cải tạo hoặc chia sẻ bởi nhiều hộ gia đình. Chính sự pha trộn giữa kiến trúc cũ và đời sống hiện đại mới là một phần của diện mạo hutong ngày nay.

Tuy nhiên, du khách cần lưu ý: không phải cánh cổng gỗ nào khép hờ cũng là điểm tham quan. Đằng sau rất nhiều cánh cửa cổ kính vẫn là không gian sống riêng tư của người dân bản địa, cần sự tôn trọng của người lữ hành.

Từ bên ngoài, tứ hợp viện tạo cảm giác kín đáo với tường gạch xám đồng nhất, mái ngói xám truyền thống và cổng gỗ then cài. Khi tìm hiểu sâu hơn về cấu trúc, du khách sẽ nhận thấy tính thực tế và chiều sâu văn hóa trong cách tổ chức không gian:

• Bố cục giúp phân tách rõ ràng không gian công cộng và không gian sinh hoạt gia đình.
• Tổ chức các thế hệ cùng chung sống nhưng vẫn duy trì ranh giới riêng tư nhờ khoảng sân trung tâm.
• Tận dụng vi khí hậu tự nhiên để thích ứng với mùa đông lạnh và mùa hè oi bức ở miền Bắc Trung Quốc.
• Mối liên kết hữu cơ không thể tách rời giữa tế bào gia đình (tứ hợp viện) và cộng đồng đô thị (ngõ phố hutong).

Khi có dịp ghé thăm Bắc Kinh, ngoài việc ngắm nhìn tổng thể, du khách có thể chú ý đến 4 chi tiết kiến trúc thú vị sau:

Những con ngõ rợp bóng cây xanh mang đến trải nghiệm khám phá Bắc Kinh sâu lắng và khác biệt

Từ một hình thức nhà ở truyền thống, tứ hợp viện đã trở thành một phần không thể tách rời của di sản văn hóa và đời sống đô thị Bắc Kinh.

Giá trị của tứ hợp viện nằm ở cách một mô hình cư trú phản ánh trọn vẹn tư duy của người xưa: trật tự gia đình, cách ứng xử giữa các thế hệ, sự rành mạch giữa không gian sinh hoạt chung - riêng và sự gắn kết mật thiết với cấu trúc ngõ phố hutong.

Nếu có dịp đến Bắc Kinh, dành thời gian tản bộ chậm rãi qua các con ngõ hutong mộc mạc, quan sát những cổng nhà gỗ đỏ và bức tường gạch xám sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn về chiều sâu lịch sử và đời sống cộng đồng truyền thống nơi đây.