4 Tượng Phật Gal Vihara - Di Sản Phật Giáo Nổi Tiếng Sri Lanka

Giữa thành cổ Polonnaruwa ở miền Trung Bắc Sri Lanka, Gal Vihara sừng sững với bốn tôn tượng Phật được tạc trực tiếp vào một vách đá granit khổng lồ. Một pho tượng thiền định tĩnh tại, một tượng ngồi thanh thoát trong lòng hang đá, một pho tượng đứng trang nghiêm cao gần 7 m và một pho tượng Phật nhập Niết Bàn dài khoảng 14 m đã cùng tạo nên đỉnh cao điêu khắc đá thời kỳ Polonnaruwa.

Gal Vihara có tên cổ là Uttararama (nghĩa là “Tu viện phía Bắc”), được khởi lập dưới triều vua Parakramabahu I (trị vì 1153 – 1186). Đằng sau vẻ trầm mặc của bốn pho tượng đá là cả một trung tâm sinh hoạt tôn giáo quy củ của thế kỷ XII, nơi từng ghi dấu cuộc cải tổ Tăng đoàn lịch sử cùng sự ra đời của bản văn bia giới luật Katikavata trứ danh.

Thuộc quần thể Di sản Thế giới Ancient City of Polonnaruwa (UNESCO công nhận năm 1982), bốn pho tượng đá không đứng tách biệt như những tác phẩm triển lãm đơn thuần. Chúng là một mắt xích gắn kết hài hòa trong cấu trúc quy hoạch của kinh đô xưa – nơi vương quyền hoàng gia song hành mật thiết cùng Phật giáo, nghệ thuật kiến trúc và hệ thống thủy nông quy mô lớn.

Gal Vihara nằm trong khu khảo cổ Polonnaruwa, thuộc tỉnh North Central (Bắc Trung Bộ) của Sri Lanka.

Tiếp nối thời kỳ cực thịnh của cố đô Anuradhapura, Polonnaruwa được chọn làm kinh đô thứ hai của đảo quốc. Bước sang thế kỷ XII, dưới thời vua Parakramabahu I, đô thành này vươn mình rực rỡ và để lại một quần thể di tích đồ sộ trải dài từ hoàng cung, bảo tháp, tu viện đá đến các hồ chứa nước nhân tạo mênh mông.

Nằm ở phía bắc khu vực nội thành, Gal Vihara từng là trái tim của tu viện Uttararama. Đứng trước vách đá hoa cương này, người lữ khách không chỉ thưởng lãm nghệ thuật tạc tượng cổ xưa, mà đang chạm tay vào một không gian tu học từng nuôi dưỡng đời sống tâm linh của cả một vương triều hưng thịnh.

Tên cổ ban đầu của Gal Vihara trong các thư tịch cổ là Uttararama, mang ý nghĩa “Tu viện phía Bắc” (Northern Monastery).

Cách gọi Gal Vihara (nghĩa là "Đền Đá" trong tiếng Sinhala) chỉ dần trở nên phổ biến về sau, xuất phát từ nét đặc trưng trực quan nhất của địa danh: những hình tượng Phật khắc sâu vào vách đá. Cơ sở dữ liệu văn bia Siddham cũng xác thực dòng chữ khắc trên bia đá tại đây tôn xưng tu viện là Uttarārāma và được tạo tác dưới thời vua Parakramabahu I.

Cái tên Uttararama chính là chìa khóa để nhìn nhận đúng giá trị di tích: nguồn cội nơi đây là một tu viện tu học quy củ, chứ không phải một cụm tượng đá lộ thiên ngẫu nhiên.

Quần thể được kiến tạo vào thế kỷ XII, thời điểm vua Parakramabahu I (1153 – 1186) đưa Polonnaruwa bước vào kỷ nguyên vàng về cả quyền lực chính trị, chấn hưng tôn giáo lẫn nghệ thuật kiến trúc đá.

Để hình dung rõ nét tiến trình phát triển và vị trí của Gal Vihara trong dòng chảy lịch sử Sri Lanka, dưới đây là các mốc thời gian quan trọng:

Điểm nổi bật nhất của Gal Vihara là cả bốn hình tượng được chạm khắc trực tiếp trên một dải đá granit lớn. Nhóm tượng gồm:

Các khảo sát thực địa và tư liệu khảo cổ đều khẳng định bốn tôn tượng được đục đẽo trực tiếp từ một vách đá hoa cương nguyên khối duy nhất, song mỗi vị trí lại có tỷ lệ hình học và không gian bao bọc riêng biệt. Sự khác biệt về tư thế, kích thước và cách xử lý bề mặt giữa bốn tôn tượng chính là điểm làm nên sức hút đặc biệt của quần thể này.

Pho tượng ngồi lớn là tác phẩm đầu tiên mở ra không gian chiêm bái, cao khoảng 5 m, tĩnh tọa uy nghiêm trong tư thế kiết già (Dhyana Mudra) với đôi bàn tay ngửa đặt nhẹ trong lòng.

Phía sau tôn tượng là khung vòm đá trang trí (torana) được gọt đẽo công phu. Trong các ô vòm chạm khắc bốn tôn tượng Phật nhỏ trong tư thế thiền định, trong khi bệ tượng (Vajrasana) được trang trí bằng các mô-típ hoa sen cùng hình tượng sư tử dũng mãnh. Nghệ nhân thế kỷ XII đã không dừng lại ở việc tạc tượng mà còn kiến tạo cả một phông nền không gian đá hoàn chỉnh, tạo nên chiều sâu thị giác đặc biệt.

Nằm kế bên tượng ngồi lớn là một pho tượng nhỏ hơn, an vị bên trong một hốc đá nhân tạo được khoét sâu vào vách núi granit, thường được giới khảo cổ học gọi là gian thờ hang trung tâm (central cave shrine).

Bố cục tĩnh mịch và khép kín này hé lộ cấu trúc nguyên bản của Uttararama: bốn pho tượng vốn không hề đứng trơ trọi giữa trời đất, mà từng tọa lạc trang nghiêm bên trong các gian thờ gạch biệt lập.

Gian thờ trong hang này lưu giữ hệ thống biểu tượng (iconography) vô cùng sống động. Hai bên vách đá phía trên đầu tượng có hình phù điêu Brahma và Vishnu cung kính chắp tay; đỉnh đầu là tàn lọng chhatra che chở, phần bệ chạm khắc hoa sen cùng sư tử, và hai bên có hai thị giả cầm phất trần (chowrie) túc trực. Toàn bộ chi tiết tạo nên một chỉnh thể điêu khắc nghi lễ trọn vẹn và trang nghiêm.

Dấu tích nền móng gạch nung còn lại quanh các tôn tượng chứng minh rằng mỗi pho tượng trước kia đều được bao bọc trong một gian thờ (shrine) riêng biệt.

Biên niên sử cổ Culavamsa ghi nhận vua Parakramabahu I từng cho tạo dựng ba không gian đá tại Uttararama mang tên: Vijjadhara Guha, Nisinna-patima Lena và Nipanna-patima Guha. Việc đối chiếu từng danh xưng lịch sử này với vị trí hiện tại của các pho tượng trên vách đá vẫn là chủ đề được giới khảo cổ giải thích theo nhiều góc độ khác nhau.

Trải qua biến thiên gần nghìn năm, các cấu trúc tường gạch và mái che xưa đã đổ vỡ theo thời gian, chỉ còn lại những pho tượng đá sừng sững trơ gan cùng tuế nguyệt, tạo nên diện mạo khoáng đạt mà chúng ta chiêm ngưỡng ngày nay.

Với chiều cao sừng sững gần 7 m, pho tượng Phật đứng là tác phẩm khơi gợi nhiều cuộc tranh luận học thuật sôi nổi nhất tại Gal Vihara. Điểm thu hút ánh nhìn đầu tiên chính là thế tay bắt chéo trước ngực – một thủ ấn hiếm thấy trong quy chuẩn tạo hình tượng Phật giáo truyền thống.

Tác phẩm đồ sộ và nổi tiếng nhất của Gal Vihara là tôn tượng Phật nằm dài khoảng 14 m. Pho tượng tái hiện khoảnh khắc Parinirvana (Đại Bát Niết Bàn) – trạng thái viên tịch tối hậu của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Dấu hiệu phân biệt kinh điển giữa tư thế Niết Bàn và tư thế nằm nghỉ thông thường chính là bàn chân phía trên hơi rút lùi nhẹ về sau so với bàn chân phía dưới.

Trải dài dọc theo sườn đá hoa cương, dáng nằm nghiêng thanh thản với một tay gối đầu tạo nên cảm giác an nhiên tự tại tuyệt đối. Tài hoa bậc thầy của những người thợ đá Polonnaruwa nằm ở chỗ: họ đã thổi hồn vào khối đá tảng nặng nề, biến chất liệu granit thô ráp thành những đường nét mềm mại như tơ lụa.

Dừng chân thật chậm trước pho tượng nằm, người chiêm bái sẽ nhận ra sự tinh tế phi thường trong từng chi tiết xử lý vật liệu của người xưa:

• Nếp lún chân thực của chiếc gối đá: Nghệ nhân đã tạo hình một độ võng nhẹ ngay dưới sức nặng của đầu Phật, mang lại ảo giác thị giác hoàn hảo về một chiếc đệm êm ái đang lún xuống chứ không phải một phiến đá hoa cương vô tri.
• Vị trí hai bàn chân rút nhẹ: Bàn chân trên lùi nhẹ so với bàn chân dưới, hai ngón chân cái không khép song song – đặc trưng mỹ thuật biểu đạt thời khắc Đức Phật đã trút bỏ thân tứ đại.
• Họa tiết hoa sen nơi lòng bàn chân: Mỗi lòng bàn chân đều được chạm khắc tỉ mỉ một đóa sen nở rộ, tượng trưng cho sự thanh tịnh và thánh thiện tuyệt đối.
• Vân đá tự nhiên uốn lượn: Người thợ đá xưa đã khéo léo chọn góc đục để những đường vân đá hoa cương chạy dọc theo nếp gấp áo cà sa, tạo nên hiệu ứng gợn sóng thị giác tự nhiên vô cùng sống động.

Dù ngày nay du khách chỉ còn nhìn thấy màu xám mộc mạc của đá granit, song nhiều chứng tích khảo cổ cho thấy bốn tôn tượng và các gian thờ xưa kia từng được phủ lên những lớp màu rực rỡ.

Dấu vết tranh bích họa cổ thế kỷ XII hiện vẫn còn lưu lại lác đác trên vách đá bên trong gian thờ hang trung tâm. Giới nghiên cứu lịch sử mỹ thuật nhận định phong cách hội họa này mang âm hưởng trường phái Pallava–Sri Lanka, có nét tương đồng thú vị với các bức bích họa cổ nổi tiếng tại vùng Nam Ấn như Sittannavasal hay Patamalai. Đây là minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa mỹ thuật phong phú giữa đảo quốc sư tử và tiểu lục địa Ấn Độ thời trung đại.

Bức tranh tổng thể ban đầu của Uttararama là một tổ hợp nghệ thuật đa tầng: nghệ thuật điêu khắc đá hoa cương + kiến trúc gian thờ gạch nung + tranh tường bích họa rực rỡ + không gian hành trì tâm linh. Những gì chúng ta chiêm ngưỡng hôm nay chính là phần cốt lõi bền bỉ nhất đã vượt qua sự tàn phá của thời gian.

Khác với cách thức chế tác tượng độc lập ở các xưởng điêu khắc rồi vận chuyển về đặt trên bệ, bốn pho tượng Gal Vihara được "đánh thức" trực tiếp từ khối đá granit nguyên thổ ngay tại hiện trường.

Tương tự như đỉnh cao đại tượng Phật tạc vào vách đá tại Lạc Sơn (Tứ Xuyên), người nghệ nhân Polonnaruwa đã thể hiện sự tôn trọng tuyệt đối với thiên nhiên: họ nương theo cấu trúc và độ dốc tự nhiên của dải đá để định hình tác phẩm. Nơi vách đá vươn cao nhất được tạc pho tượng đứng, nơi mặt đá thoải dài theo phương ngang trở thành thân tượng nhập Niết Bàn, và nơi vách đá lõm sâu được khoét thành gian thờ hang. Sự hòa quyện giữa chất liệu tự nhiên và óc sáng tạo con người đã biến một triền đá vô tri thành một quần thể di sản bất hủ.

So với những tôn tượng cổ kính thời kỳ thành cổ Anuradhapura (như tượng Phật Samadhi tĩnh tại hay tượng Phật Aukana hiên ngang), các hình tượng tại Gal Vihara thể hiện rõ bước chuyển mình của phong cách nghệ thuật Polonnaruwa thế kỷ XII.

Nếu nghệ thuật Anuradhapura thiên về nét dung dị, đơn sơ và trầm mặc mang đậm tinh thần nguyên thủy, thì các tác phẩm tại Gal Vihara lại phô diễn quy mô hoành tráng, bố cục chặt chẽ và tính quần thể liên hoàn cao độ. Đây là thời kỳ đỉnh cao khi bàn tay tài hoa của nghệ nhân Sri Lanka kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật chạm khắc đá điêu luyện và tư duy kiến trúc không gian phức hợp.

Tọa lạc ngay cạnh gian thờ hang trung tâm là một bản văn khắc đồ sộ trên bề mặt đá hoa cương đã được mài phẳng: Văn bia của vua Parakramabahu I.

Bản văn khắc gồm 51 dòng chữ cổ bằng tiếng Sinhala trung đại, ghi lại toàn bộ nội dung của Katikavata – sắc lệnh hoàng gia quy định về chuẩn mực tu tập, điều kiện gia nhập và giới luật thanh quy của Tăng đoàn Phật giáo.

Dưới thời vua Parakramabahu I, Uttararama không chỉ đơn thuần là nơi đặt tượng mà còn là một đại tu viện kiêm trung tâm giáo dục Phật học quy mô lớn của vương triều.

Hàng trăm tăng sinh từng tề tựu về đây tu học, đàm đạo kinh điển và duy trì thanh quy dưới sự dẫn dắt của các bậc cao tăng trưởng lão. Chiêm bái Gal Vihara hôm nay, người lữ khách không chỉ đối diện với những khối đá hoa cương lạnh lẽo, mà đang lắng nghe tiếng vọng của một không gian tu học từng vang vọng kinh kệ suốt nhiều thế kỷ.

Gal Vihara là một mắt xích không thể tách rời trong quần thể thành cổ Polonnaruwa. Từ vách đá này tỏa ra các cụm phế tích kỳ vĩ khác: Hoàng cung Royal Palace, tòa tháp tròn Vatadage lộng lẫy tại Sacred Quadrangle, đền gạch khổng lồ Lankatilaka và đại bảo tháp Rankoth Vehera.

Đặc biệt, sự phồn vinh của Uttararama gắn liền với hệ sinh thái thủy nông vĩ đại quanh hồ chứa Parakrama Samudra ("Biển Parakrama"). Triết lý trị quốc trứ danh của vua Parakramabahu I – "Không để một giọt nước mưa nào chảy ra biển mà không làm lợi cho muôn dân" – đã tạo nên sự trù phú nông nghiệp, trở thành nguồn lực kinh tế dồi dào để nuôi dưỡng những công trình nghệ thuật kiến trúc đỉnh cao như Gal Vihara.

Về mặt danh hiệu di sản: Gal Vihara là một thành phần cốt lõi thuộc Di sản Thế giới Ancient City of Polonnaruwa, được UNESCO ghi danh vào năm 1982.

Gal Vihara không phải một danh hiệu UNESCO đứng độc lập. Việc nhìn nhận đúng vị trí của cụm tượng đá trong tổng thể di sản Polonnaruwa giúp người thưởng lãm đánh giá trọn vẹn tầm vóc của công trình: một mảnh ghép văn hóa - tôn giáo không thể tách rời của cả một đô thành trung đại.

Hai địa danh này không sinh ra để so sánh hơn thua, bởi mỗi công trình là hiện thân của một đỉnh cao ở hai thời kỳ lịch sử và hai loại hình di sản hoàn toàn khác biệt:

Nếu có thời gian trong hành trình Cultural Triangle, du khách nên dành thời gian cho cả hai địa điểm thay vì phải lựa chọn thay thế nhau.

Di tích Gal Vihara đã trải qua nhiều giai đoạn khảo sát, khai quật và trùng tu cẩn trọng. Từ giữa thế kỷ XX, Cục Khảo cổ Sri Lanka (Department of Archaeology) đã bắt đầu triển khai các biện pháp bảo vệ tranh tường và gia cố bề mặt đá trước tác động bào mòn của rêu phong và khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Từ năm 1980 đến nay, Quỹ Văn hóa Trung ương (Central Cultural Fund – CCF) trực tiếp quản lý và vận hành công tác bảo tồn toàn diện. Hệ thống mái che chuyên dụng và hành lang bảo vệ được dựng lên nhằm che chở các tôn tượng và dấu tích tranh cổ khỏi tác động trực tiếp của nắng gắt và mưa xối.

Vì vậy, diện mạo Gal Vihara hôm nay là sự đan xen giữa di sản nguyên bản thế kỷ XII và nỗ lực bảo tồn của thế kỷ XXI – nơi mỗi công trình che chắn đều mang sứ mệnh gìn giữ báu vật cho mai sau.

Gal Vihara là một không gian tôn giáo tôn nghiêm và là di tích khảo cổ nhạy cảm. Ảnh chụp qua màn hình khó lòng truyền tải hết ấn tượng choáng ngợp ngoài thực địa; chỉ khi tự mình đứng dưới chân pho tượng Phật nằm dài 14 m, người ta mới cảm nhận trọn vẹn sự tương phản kỳ vĩ giữa thân phận con người bé nhỏ và khối đá hoa cương sừng sững ngàn năm.

Quy tắc ứng xử và lưu ý thực địa:

• Mặc trang phục kín vai và qua đầu gối, ưu tiên quần áo vải lanh màu sáng hoặc trắng trang nhã.
• Tháo giày dép và mũ nón khi vào khu vực cát quanh tượng (nên chuẩn bị tất dày vì bề mặt cát ngoài trời có thể rất nóng vào buổi trưa).
• Giữ khoảng cách phù hợp, tuyệt đối không chạm tay vào các phù điêu hoặc leo trèo lên thềm đá di tích.
• Tránh tạo dáng thiếu trang nghiêm hoặc quay lưng chụp ảnh selfie quá gần các tôn tượng.
• Hạn chế gây ồn ào ảnh hưởng đến không gian cầu nguyện và chiêm bái của các Phật tử địa phương.
• Lưu ý bảo trì: Di tích có thể được che chắn hoặc hạn chế tiếp cận một phần trong các đợt bảo tồn định kỳ. Nếu Gal Vihara là điểm dừng chân quan trọng trong hành trình của bạn, hãy kiểm tra tình trạng mở cửa và bảo trì trước ngày tham quan.

Trước chuyến đi, du khách cần hoàn tất thủ tục xin visa điện tử ETA; nếu cần hỗ trợ thủ tục nhanh chóng, bạn có thể tham khảo dịch vụ visa du lịch trọn gói của FIT TOUR.

Bên cạnh những tuyến điểm chiêm bái linh thiêng vùng Himalaya như hành trình hành hương núi Kailash, trên cung đường khám phá Tam Giác Văn Hóa (Cultural Triangle) của FIT TOUR tại Nam Á, cụm di tích Gal Vihara luôn là điểm dừng chân mang lại nhiều khoảng lặng chiêm nghiệm nhất cho du khách.

FIT TOUR không đưa lữ khách đến đây chỉ để bấm vội vài kiểu ảnh check-in rồi rời bước. Trong mỗi chuyến đi thuộc hệ thống tour du lịch văn hóa chuyên sâu, chúng tôi dành thời gian cùng bạn tản bộ dưới rặng cây cổ thụ, dừng chân ngắm nếp lún dịu dàng của chiếc gối đá, lần tìm từng nét chữ cổ trên bia đá Katikavata, và lắng nghe những câu chuyện thăng trầm của triều đại Parakramabahu I. Khi từng tầng lịch sử được soi chiếu, pho tượng đá không còn là khối vô tri, mà trở thành lời tự tình của một nền văn minh rực rỡ.

Để được thiết kế một chuyến đi giàu trải nghiệm văn hóa và thấu hiểu chiều sâu di sản, bạn có thể kết nối cùng đội ngũ chuyên gia thiết kế hành trình của FIT TOUR.

Bốn tôn tượng Phật Gal Vihara vẫn đứng lặng lẽ giữa nắng gió cố đô Polonnaruwa suốt gần chín trăm năm, vượt qua bao hưng phế của các triều đại để trở thành di sản vô giá của nghệ thuật Phật giáo nhân loại.

Đứng trước vách đá hoa cương cổ kính, sức hấp dẫn của Uttararama không nằm ở những con số đo đạc khô khan, mà hiện diện trong sự tỉ mẩn của người thợ đá: nếp lún nhẹ của chiếc gối đá, vòm torana với những tầng Phật tích, ánh nhìn tĩnh tại của pho tượng đứng, và bản văn bia khắc sâu lời răn dạy tăng đoàn. Chiêm bái Gal Vihara là dịp để người lữ khách sống chậm lại, lắng lòng chiêm nghiệm cuộc đối thoại bất tận giữa con người, thiên nhiên và đức tin qua dòng thời gian. Cùng với Sri Lanka, bạn có thể tiếp tục đón đọc các bài viết chuyên sâu tại chuyên mục khám phá văn hóa và tìm hiểu thêm các vùng đất di sản văn hóa thế giới khác đang được FIT TOUR đồng hành và chia sẻ.