Câu Cá Cà Kheo Sri Lanka - Nghề Truyền Thống Hay Chỉ Để Chụp Ảnh?

Stilt fishing là một hình thức đánh bắt thủ công quy mô nhỏ đặc trưng của bờ biển phía Nam Sri Lanka.

Ngư dân không ngồi trên thuyền. Họ trèo lên một cọc gỗ được dựng ở vùng nước nông, ngồi hoặc tựa trên một thanh ngang nhỏ rồi dùng cần và dây câu để bắt các đàn cá ven bờ.

Tài liệu của FAO về stilt fishing tại Kathaluwa và Ahangama mô tả phương pháp này là rod-and-line fishing từ một thanh ngang gắn vào cọc gỗ được đóng xuống reef. Nghiên cứu công bố trên tạp chí Fisheries Research sau đó cũng khảo sát nghề này trên dải bờ biển từ Galle tới Matara.

Đây hoàn toàn không phải là hình thức đánh bắt được ngành du lịch tạo ra để làm trò biểu diễn. Nó là một nghề cá (fishery) có thật trong lịch sử sinh kế ven biển của người dân Sri Lanka, chỉ là quy mô kinh tế tương đối nhỏ so với các đội tàu đánh bắt xa bờ.

“Cà kheo” thực chất không phải cà kheo để đi bộ

Tên gọi “câu cá cà kheo” trong tiếng Việt dễ khiến người đọc hình dung người câu mang hai cây cà kheo gắn vào chân rồi lê bước xuống biển như các trò chơi dân gian.

Thực tế hoàn toàn không phải vậy.

Theo tài liệu kỹ thuật của FAO, một cọc đứng truyền thống dài khoảng 3–4 m. Chân cọc thường được chôn sâu từ 0,5 – 1 m vào các khe nứt của rạn san hô (reef) bằng xà beng và cần từ 2 đến 3 người phối hợp để đóng chặt xuống đáy biển. Trên cọc chính, các thanh đỡ phụ tạo thành kết cấu tam giác gia cố lực chịu sóng và một thanh ngang để ngồi ở độ cao khoảng 2 m, gọi là petta. Các thanh ngắn hơn đóng phía dưới đóng vai trò như các bậc thang để ngư dân trèo lên.

Do phần lớn chiều dài chân cọc đã nằm ngập dưới mặt nước và cắm sâu vào thềm đá ngầm, vị trí ngồi thực tế của thanh petta chỉ cách mặt nước một khoảng vừa phải. Vì vậy, việc mô tả “ngư dân ngồi trên cọc cheo leo cao 3–4 m trên mặt nước” là cách nói phóng đại gây hiểu lầm thị giác.

Petta là gì trong cấu trúc nghề cá?

Trong các tài liệu nghề cá, petta là thanh ngang được buộc chặt vào thân cọc chính để người câu ngồi hoặc tựa một bên đùi.

Ngư dân giữ thăng bằng bằng cách một tay ôm cọc chính, tay còn lại điều khiển cần và dây câu. Ngồi câu kiểu này đòi hỏi sức bền và khả năng giữ thăng bằng rất tốt trước những đợt sóng biển dập dềnh liên tục.

Hai hoặc nhiều cọc đôi khi được nối với nhau thành một cấu trúc gọi là wata, cho phép nhiều người câu cùng lúc. Khoảng cách giữa các vị trí câu được bố trí để dây của những người ngồi cạnh nhau không bị vướng vào nhau.

Ngày nay, du khách quốc tế thường biết đến câu cá cà kheo nhiều nhất qua thị trấn ven biển Koggala. Tuy nhiên, nghề này vốn dĩ không chỉ tồn tại bó hẹp tại một địa phương duy nhất.

Hồ sơ khảo sát của FAO từng ghi nhận stilt fishing đặc biệt tập trung tại Kathaluwa và Ahangama, đồng thời liệt kê hàng chục trung tâm nghề cá nhỏ (fishing centres) trải dọc dải bờ biển phía Nam, kéo dài từ huyện Galle sang tận huyện Matara. Dải ven biển này cũng là một trong những cụm địa điểm du lịch Sri Lanka hấp dẫn nhất với sự kết hợp giữa di sản cổ và cảnh quan đại dương.

Cơ quan Phát triển Xuất khẩu Sri Lanka (Sri Lanka Export Development Board - EDB) cũng chỉ ra Koggala, Kathaluwa và Ahangama là ba khu vực tập trung nhiều cọc gỗ nhất, nơi du khách dễ dàng bắt gặp các stilt fishermen.

Ngư dân không cắm cọc tùy tiện. Chỗ cắm cọc phải trúng các gờ rạn san hô nơi luồng cá thường ghé qua, đón đúng hướng sóng và con nước theo kinh nghiệm của từng làng chài.

Theo tài liệu của FAO, người câu sử dụng cần câu thanh mảnh, dây cước nylon và một loại lưỡi câu đặc biệt do chính tay họ chế tác. Trước khi dây nylon phổ biến, FAO ghi nhận ngư dân từng làm dây câu từ sợi lá dứa (pineapple leaves).

Cần câu và cọc cắm làm bằng gì?

Tài liệu nghiên cứu năm 1994 của FAO ghi nhận cần câu truyền thống được vót từ phần sống gân lá cứng chắc của cây kithul (Caryota urens - loài cọ đuôi cá bản địa). Cần câu kithul dài khoảng 1,5 m, nhẹ và có độ nảy đàn hồi lý tưởng để giật cá nhanh bằng một tay; dây câu nylon dài hơn thân cần khoảng nửa mét và buộc cố định vào ngọn cần.

Đối với thân cọc chính cắm biển, tài liệu FAO ghi nhận ngư dân sử dụng gỗ từ các loài cây có khả năng chịu mặn tốt như alstonia (Alstonia macrophylla - loại được ưa chuộng nhất), cùng với cây mù u domba (Calophyllum inophyllum), mướp sát kaduru (Cerbera manghas) và đước sú vẹt kadol (Rhizophora sp.). Báo The National năm 2024 tại Koggala ghi nhận ngư dân lão thành vẫn giữ nguyên vẹn truyền thống chọn vật liệu này.

Họ câu những loại cá gì?

Các nghiên cứu hiện đại xác định hai loài cá mục tiêu (target species) nổi bật của stilt fishery gồm:

• Bluestripe herring (Herklotsichthys quadrimaculatus): Cá trích vằn xanh (tiếng Sinhala: koraburuwa), loài cá chiếm tỷ trọng lớn nhất trong các đợt đánh bắt ven bờ.
• Bigeye scad (Selar crumenophthalmus): Cá tráo mắt to (thuộc họ Cá khế Carangidae, tiếng Sinhala: bolla; thường bị nhiều trang dịch tự động gọi nhầm là cá bạc má hoặc cá sòng).

Trong ngôn ngữ đời thường và báo chí du lịch, cá câu được có thể được gọi rộng hơn là cá mòi (sardine) hoặc cá thu nhỏ (small mackerel), nhưng những tên phổ thông này không hoàn toàn trùng khớp với phân loại học khoa học. Cá tươi sau khi câu thường được các gia đình mang về nấu món cà ri cá chua cay (Ambul Thiyal) – một món ăn dân dã đặc sắc trong nền ẩm thực Sri Lanka của vùng ven biển phía Nam.

Đứng từ xa quan sát, nhiều người nghĩ kỹ thuật này chỉ đơn thuần là việc giữ thăng bằng trên cọc. Nhưng đối với người đi câu thực thụ, điều quyết định mẻ cá lại nằm ở sự am hiểu tường tận về tập tính của biển.

Nghiên cứu xuất bản năm 2016 trên tạp chí Fisheries Research đã mô tả kiến thức của các ngư dân stilt fishing như một dạng expert system (hệ thống chuyên gia dân gian). Đó là vốn sống tích lũy qua nhiều thập kỷ, truyền miệng từ đời này sang đời khác về biến chuyển thời tiết, mùa câu, thời điểm luồng cá xuất hiện, nguồn thức ăn và đường di chuyển của từng loài.

Đặc biệt, trong nghiên cứu năm 2016, phán đoán của các ngư dân về thành phần loài cá trước mỗi phiên câu trùng khớp 100% với mẻ cá thực tế sau khi thu hoạch. Điều này cho thấy câu cọc đòi hỏi kinh nghiệm biển giã rất dày dạn, chứ không chỉ là việc ngồi giữ thăng bằng cơ học trên cọc.

Đằng sau những chiếc cọc cắm rải rác ngoài biển là cách tổ chức ngư trường rất đặc thù của các làng chài phía Nam Sri Lanka, điều mà du khách lướt qua hiếm khi biết tới.

Nghiên cứu trên Fisheries Research chỉ ra rằng 9 cộng đồng ngư dân được khảo sát đã tự quản lý các nguồn tài nguyên dùng chung trong những vùng ngư trường rạn san hô gọi là rendapola. Ranh giới của các rendapola này được cộng đồng xác định với sự thống nhất của các thanh tra nghề cá chính phủ (fisheries inspectors), trao cho cộng đồng địa phương quyền quản lý tài nguyên chung của chính mình.

Để bảo vệ ngư trường và đàn cá sinh sôi, tài liệu FAO năm 1994 ghi nhận các quy tắc cộng đồng nghiêm ngặt:

• Cấm lưới: Cấm tuyệt đối việc sử dụng mọi loại lưới đánh cá trong phạm vi rạn câu.
• Cấm tàu thuyền (craft): Không cho phép tàu thuyền đi lại trong khu vực reef làm đàn cá hoảng sợ rời đi.
• Hạn chế móc câu: Cấm các loại móc câu gây hại (foul hooks / Kahugama).
• Cấm tắm biển: Tuyệt đối không tắm hoặc bơi lội trong khu vực khi đàn cá đang hiện diện.
• Cấm dựng cọc ban ngày: Cấm việc cắm hoặc dựng cọc mới vào ban ngày (planting stilts during daytime) để tránh làm kinh động luồng cá.

Đáng chú ý, các quy tắc bảo vệ ngư trường này không phải phát minh ngẫu hứng: FAO nhắc lại rằng ngay từ năm 1912, quy định Talpe Pattu Fishing Rules 1912 đã từng cấm một số loại lưới và móc câu tương tự tại các trung tâm nghề cá trong vùng. Điều này cho thấy truyền thống quản lý tài nguyên ven biển dựa vào cộng đồng đã có nền tảng pháp lý và tập quán lâu đời hơn cả chính kỹ thuật stilt fishing hiện đại.

Nhiều trang du lịch thường gọi câu cá cà kheo là “tập tục cổ xưa ngàn năm” truyền qua nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, các tài liệu nghề cá xác thực lại chỉ ra một câu chuyện lịch sử hoàn toàn khác:

Vì vậy, có thể tự tin khẳng định rằng Riti Panna không phải một nghề cổ hàng ngàn năm. Bằng chứng hiện có nghiêng về việc nghề hình thành hoặc phát triển mạnh vào khoảng giữa thế kỷ XX.

Cần khẳng định rõ ràng: Riti Panna từng là một sinh kế thực sự của nhiều cộng đồng ngư dân ven bờ biển phía Nam Sri Lanka.

Báo cáo của FAO năm 1994 đã khảo sát stilt fishing như một nghề cá đang hoạt động thực tế với sản lượng và ngư trường riêng. Nghiên cứu năm 2016 khảo sát 165 stilt fishers trên bờ biển phía Nam cũng ghi nhận có tới 92% trong số những người được phỏng vấn làm nghề cá toàn thời gian.

Sóng thần Ấn Độ Dương 2004 có làm nghề biến mất?

Sóng thần năm 2004 gây tổn thất rất lớn cho các cộng đồng ven biển Sri Lanka và được nhiều ngư dân coi là một bước ngoặt khiến điều kiện đánh bắt ven bờ trở nên khó khăn hơn.

Tuy nhiên, quan điểm cho rằng “Sóng thần 2004 đã làm nghề câu cá cà kheo biến mất hoàn toàn” là không chính xác. Hoạt động đánh bắt thực tế vẫn được duy trì sau đó. Sự suy giảm của stilt fishing không thể quy về một nguyên nhân duy nhất; biến động nguồn cá tự nhiên, sự cạnh tranh với các phương thức đánh bắt khác, biến đổi môi trường và sự phát triển mạnh mẽ của du lịch đều cùng đóng vai trò tác động.

Câu trả lời ngắn gọn: Có, họ vẫn câu cá thật, nhưng không phải tất cả những người bạn thấy trên biển đều đang câu cá.

Phóng sự thực địa của tờ The National năm 2024 tại Koggala ghi nhận vẫn còn những thế hệ ngư dân thức dậy từ sáng sớm buông cần bắt cá lo bữa cơm gia đình. Đồng thời, khảo sát của báo Sunday Times Sri Lanka (2025) cũng chỉ rõ tại các cung đường resort đông khách, nhiều cọc gỗ được cắm gần mép nước để người dân lên cọc tạo dáng cho khách chụp ảnh có thu phí.

Để hiểu rõ hơn, có thể chia hoạt động stilt fishing ngày nay thành ba dạng:

*Lưu ý rằng đây chỉ là cách phân loại thực tế để người đọc dễ hình dung, không phải bảng phân loại hành chính của ngành thủy sản, và ranh giới giữa ba dạng này trên thực tế không phải lúc nào cũng rạch ròi.

Theo chia sẻ của các gia đình làm nghề và dịch vụ tại Koggala, có sự phân biệt thực tế giữa photo stilts và fishing stilts:

• Cọc chụp ảnh: Thường được dựng ở vị trí thuận tiện gần bờ, sóng êm hơn để du khách dễ tiếp cận và chụp ảnh lưu niệm.
• Cọc đánh bắt thật: Phải nằm đúng vị trí thềm rạn san hô nơi luồng hải lưu và đàn cá di chuyển qua, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về ngư trường.

Câu cá cà kheo có phải là “fake”?

Không thể kết luận đơn giản như vậy. Kỹ thuật cọc petta, các ngư trường rendapola và tập quán nghề cá đều là những thực hành có thật trong đời sống cộng đồng. Ngư dân đánh bắt thực tế hiện vẫn tồn tại ở các vùng biển phía Nam.

Cơ quan Phát triển Xuất khẩu Sri Lanka (EDB) từng nhận định rằng dù stilt fishing ngày nay không còn đóng góp nhiều về mặt sản lượng cá, nó vẫn được trân trọng nhờ kỹ thuật độc đáo và sức hút văn hóa đối với du khách quốc tế.

Sự xuất hiện của du khách đã làm thay đổi đáng kể tập quán câu cá cà kheo. Riti Panna ngày nay không còn là hoạt động đánh bắt thuần túy, mà trở thành nguồn sinh kế kết hợp giữa việc ra biển và làm dịch vụ đón khách.

Việc Riti Panna trở thành hình ảnh du lịch không phải hiện tượng mới xuất hiện sau thời kỳ mạng xã hội hay Instagram. Ngay trong tài liệu FAO năm 1994, stilt fishing đã được mô tả là một điểm thu hút khách du lịch (tourist attraction), và tác giả đã ghi nhận một số “ngư dân” kiếm sống bằng cách tạo dáng trên cọc cho khách chụp ảnh từ hơn ba thập kỷ trước.

Mặt khác, du lịch cũng ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống của cá: tài liệu FAO từng ghi nhận tại bãi biển Unawatuna, nghề câu cọc đã mai một dần khi khách du lịch đổ về đông đúc, tàu thuyền chạy nhiều và hoạt động tắm biển khiến đàn cá dạt ra xa bờ.

Bằng chứng mới 2025: Khảo sát 187 ngư dân câu cọc

Nghiên cứu công bố năm 2025 của Ocean University of Sri Lanka thực hiện khảo sát trực tiếp 187 stilt fishermen tại 8 cộng đồng ven biển phía Nam (gồm Kadabeddagama, Midigama, Ahangama, Kathaluwa, Koggala, Thalpe, Miripenna và Dalawella) đã cung cấp dữ liệu khoa học hiện đại nhất về sự chuyển dịch này.

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng: việc chuyển dịch sang hoạt động du lịch giúp ngư dân gia tăng thu nhập, nâng cao sự công nhận xã hội đối với nghề, giảm bớt mệt mỏi cơ bắp do thời gian ngồi cọc ngắn hơn và giảm áp lực phải phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng đánh bắt cá tự nhiên.

Dù vậy, người dân làm nghề cũng gặp nhiều khó khăn: ít người biết tiếng Anh để trò chuyện với khách nước ngoài, thiếu nghiệp đoàn gắn kết và chưa có sự định hướng quy củ. Trong cuộc khảo sát năm 2025, nhiều ngư dân còn bày tỏ nguyện vọng đưa kỹ năng câu cọc vào trường học địa phương để con cháu họ không quên đi nghề của cha ông.

Có phải tourist scam (lừa đảo du lịch) không?

Không nên quy chụp toàn bộ hoạt động stilt fishing là tourist scam. Việc một ngư dân hoặc người dân địa phương ngồi lên cọc biểu diễn kỹ thuật để khách chụp ảnh và nhận thù lao là một dạng dịch vụ văn hóa có trả phí.

Cảm giác bị “tourist trap” thường phát sinh khi mức phí không được trao đổi trước, hoặc khi du khách ngỡ rằng mình đang chứng kiến một buổi đánh bắt tự nhiên ngẫu nhiên nhưng thực tế là một buổi diễn có thu tiền.

Trên các diễn đàn quốc tế như Reddit hay Tripadvisor, nhiều du khách và nhiếp ảnh gia cũng chỉ ra rằng: nếu du khách sử dụng hình ảnh người địa phương để làm tư liệu sáng tạo nội dung, việc người trong ảnh mong muốn nhận thù lao cho thời gian và công sức của họ là hoàn toàn hợp lý. Vấn đề cốt lõi không nằm ở chuyện “thật hay giả”, mà nằm ở sự minh bạch và đồng thuận (consent & transparency).

Thực tế rất khó để đưa ra một tháng câu cố định cho toàn bộ bờ biển phía Nam Sri Lanka. Hoạt động đánh bắt phụ thuộc vào mùa cá di chuyển, sóng gió từng thời điểm và địa hình rạn của từng làng chài.

Lưu ý: Mùa du lịch có thời tiết đẹp và biển trong nhất không nhất thiết trùng khớp với mùa đánh bắt cá đạt sản lượng tốt nhất. Khí hậu hòn đảo này chịu sự chi phối đặc thù của 2 đợt gió mùa ngược hướng nhau; bạn có thể tham khảo cẩm nang du lịch Sri Lanka mùa nào đẹp và tìm hiểu cơ chế Sri Lanka có 2 mùa gió để chọn đúng thời điểm biển êm, nắng ráo cho chuyến đi miền Nam.

Đối với du khách có nhu cầu chụp ảnh, hai khung giờ lý tưởng nhất trong ngày gồm:

• Sáng sớm (Quanh bình minh): Ánh sáng dịu hơn, không khí mát mẻ và trong nhiều ngày điều kiện biển cũng dễ chịu hơn.
• Cuối chiều (Trước hoàng hôn): Ánh hoàng hôn tạo nên những khung hình bóng ngược (silhouette) tương phản đẹp mắt trên nền trời và mặt biển.

Về mặt sản lượng kinh tế, stilt fishing chưa bao giờ là ngành đánh bắt có quy mô lớn. Thậm chí ngay từ thập niên 1990, FAO đã mô tả đây là hình thức có sản lượng khá khiêm tốn.

Thế nhưng về mặt hình ảnh, câu cọc lại tạo ra một khung cảnh rất ăn ảnh: chiếc cọc gỗ cắm giữa biển, bóng dáng người câu in trên nền trời rực rỡ lúc bình minh hay hoàng hôn. Bên cạnh chuyến tàu hỏa Sri Lanka băng qua những đồi chè xanh mướt, hình ảnh các stilt fishermen là nét chấm phá thị giác khó quên nhất với du khách.

Cơ quan Phát triển Xuất khẩu Sri Lanka (EDB) từng nhận xét đây là hình ảnh điển hình trên những tấm bưu thiếp du lịch. Chính nét độc đáo đó đã biến một nghề cá quy mô nhỏ thành hình ảnh đại diện quen thuộc cho du lịch miền Nam đảo quốc này.

Có nên trả tiền để chụp hình?

Nếu người ngư dân đang chủ động tạo dáng hoặc thực hiện một trải nghiệm chụp ảnh cho bạn, việc trả phí là hợp lý. Điều quan trọng nhất là hai bên cần trao đổi và thống nhất chi phí rõ ràng trước khi bấm máy.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng phí chụp ảnh hiện không được chuẩn hóa và có thể chênh lệch rất lớn tùy từng điểm, thời điểm trong ngày và loại trải nghiệm (từ mức phí thông thường đến mức giá cao hơn cho các buổi chụp hoàng hôn được dàn dựng riêng). Nguyên tắc quan trọng nhất là luôn hỏi và thỏa thuận rõ chi phí trước khi bấm máy hoặc bước lên cọc. Theo kinh nghiệm du lịch Sri Lanka thực tế, bạn nên chuẩn bị sẵn một ít tiền mặt lẻ (Rupee Sri Lanka - LKR) để dễ dàng gửi thù lao sau khi chụp ảnh.

Có nên tự trèo lên cọc không?

Thanh petta hẹp, bề mặt cọc có thể trơn và khu vực nước phía dưới không phải lúc nào cũng phù hợp cho người chưa quen việc giữ thăng bằng. Bạn chỉ nên trải nghiệm khi người vận hành đồng ý và trực tiếp hỗ trợ, tuyệt đối không tự ý trèo lên các cọc đang phục vụ đánh bắt thực tế.

Câu cá cà kheo có phải phương pháp bền vững?

Vì chỉ dùng cần câu đơn giản và cọc cắm cố định, cách đánh bắt này gần như không làm cày xới đáy biển như lưới kéo. Dù vậy, việc cắm cọc và người đi lại thường xuyên trên rạn san hô nông ít nhiều vẫn có những tác động nhất định đến hệ sinh thái ven bờ.

Ngoài ba điểm quen thuộc trên, nghiên cứu mới năm 2025 còn ghi nhận stilt fishermen hiện diện tại nhiều cộng đồng khác như Midigama, Thalpe, Miripenna và Dalawella, cho thấy kỹ thuật này có phạm vi thực hành rộng hơn các điểm dừng chân chụp ảnh phổ biến ven đường.