Kandyan Dance Sri Lanka - Điệu Nhảy Truyền Thống Của Kandy

Khi đặt chân đến Kandy, điều đầu tiên thu hút ánh nhìn của du khách tại các nhà hát hay đêm hội đường phố thường là những bước xoay người dũng mãnh, tiếng lục lạc bạc leng keng và nhịp trống dồn dập đến nghẹt thở. Người ta thường gọi chung đó là Kandyan Dance (tiếng bản địa: Udarata Natum).

Thế nhưng, nếu chỉ dừng lại ở những tràng vỗ tay tán thưởng một tiết mục sân khấu kéo dài 60 phút, du khách sẽ vô tình bỏ lỡ phần chìm đồ sộ của một tảng băng văn hóa. Kandyan Dance không phải một bài múa đơn lẻ, mà là cả một hệ thống nghệ thuật biểu diễn hoàn chỉnh: từ nghi lễ trừ tà cổ xưa Kohomba Kankariya, quá trình khổ luyện 10–15 năm để được trao bộ trang phục thiêng Ves, hệ thống 18 khúc ca vũ mô tả muôn loài (Vannama), cho đến cuộc chuyển mình bước ra vũ đài quốc tế.

Đặc biệt, hình thức Kandyan Dance mà chúng ta chiêm ngưỡng ngày nay không hề "đóng băng" nguyên vẹn qua hàng nghìn năm. Nó là một di sản văn hóa sống — từng nương náu chốn đền chùa và cung đình phong kiến, vượt qua giai đoạn bị kìm nén dưới thời thuộc địa Anh, để rồi tái sinh kiêu hãnh thành biểu tượng văn hóa quốc gia của Sri Lanka.

Kandyan Dance là tên gọi phổ biến bằng tiếng Anh của truyền thống múa Udarata Natum, với “Udarata” chỉ vùng cao nguyên trung tâm lịch sử của Sri Lanka.

Tên gọi này đôi khi khiến người đọc nghĩ rằng Kandyan Dance chỉ là một tiết mục duy nhất. Thực tế, đây là một hệ thống nghệ thuật biểu diễn bao gồm nhiều dạng múa, nhịp trống, bài hát, chuyển động cơ thể và nghi thức khác nhau.

Trong đó, những thành phần nổi bật nhất đối với du khách ngày nay gồm:

Central Province Tourism của Sri Lanka cũng phân biệt truyền thống Kandyan với các hệ thống múa và trống của những vùng văn hóa khác trên đảo: Pahatha Rata Natum (Low Country) ở miền duyên hải và Sabaragamuwa ở vùng đồi núi phía Tây Nam.

Vì vậy, nếu một chương trình tại Kandy giới thiệu “Kandyan Dance”, du khách có thể đang xem nhiều hình thức biểu diễn khác nhau, chứ không phải một điệu múa duy nhất.

Nguồn gốc của Kandyan Dance thường được liên hệ với Kohomba Kankariya, một nghi lễ truyền thống của vùng cao nguyên Sri Lanka.

Theo truyền thống được lưu giữ trong hệ thống đào tạo Kandyan Dance, Kohomba Kankariya là một nghi lễ có liên quan đến việc cầu bình an, sức khỏe và sự thịnh vượng cho cộng đồng. Nghi lễ kết hợp múa, trống, lời hát và đối thoại trong một không gian nghi lễ được tổ chức chặt chẽ.

Điều quan trọng hơn nằm ở cấu trúc của truyền thống: những người thực hành nghi lễ, vũ công và nghệ nhân trống truyền lại kiến thức qua các dòng truyền nghề, thường được gọi là Parampara. Chính những cộng đồng thực hành này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các kỹ thuật múa và trống qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, Kandyan Dance ban đầu không tồn tại như một chương trình sân khấu dành cho khán giả mua vé. Nó nằm trong một hệ thống nghi lễ và đời sống cộng đồng.

Đây là phần thường bị đơn giản hóa trong các bài viết du lịch. Nhiều tài liệu phổ thông mô tả Kandyan Dance như một truyền thống cổ được truyền nguyên vẹn từ các vương quốc Sinhala. Nhưng nghiên cứu học thuật cho thấy lịch sử hiện đại của nó phức tạp hơn.

Luận án tiến sĩ của Sudesh Mantillake tại University of Maryland chỉ ra rằng thuật ngữ Kandyan Dance và Sinhala Udarata Natum được dùng để mô tả truyền thống múa chủ yếu được thực hành tại vùng Kandyan. Tuy nhiên, thời kỳ thuộc địa Anh, đặc biệt từ những năm 1870 đến 1930, đã làm thay đổi đáng kể “dancescape” của khu vực.

Các vũ công được đưa vào: những đoàn rước, triển lãm thuộc địa, hình ảnh nhiếp ảnh, các sự kiện dành cho khách thuộc địa và các hình thức trình diễn mới. Quá trình này góp phần biến một số thực hành múa của vùng Kandyan thành một hình thức biểu diễn có tính sân khấu và đại diện văn hóa.

Điều đáng chú ý là các nghệ nhân không chỉ bị động thích nghi. Nghiên cứu cũng cho thấy họ chủ động phản ứng, sáng tạo và thương lượng với hoàn cảnh thuộc địa. Vì vậy, cách hiểu chính xác hơn là: Kandyan Dance có nguồn gốc lâu đời, nhưng hình thức hiện đại là kết quả của quá trình biến đổi liên tục.

Kandyan Dance không phải là một đường thẳng bất biến kéo dài hàng nghìn năm. Để nắm bắt toàn cảnh bức tranh di sản này, hãy nhìn qua các cột mốc chuyển mình quan trọng:

Nếu chỉ nhìn một bức ảnh về Kandyan Dance, phần lớn mọi người sẽ nhận ra Ves Dance đầu tiên.

Phần nổi bật nhất là mũ Ves với cấu trúc kim loại bạc gồm tiara, tấm trán và bảy thanh bạc tạo hình tia (seven silver spokes). Bên cạnh đó, trang phục còn có các chi tiết trang trí ở tai và cánh tay, trang sức ngực và vai (Urahara), dây đeo phụ kiện, lục lạc ở chân (Silambu) và phần vải trắng xếp nếp quanh thân dưới.

Bộ trang phục này có tên truyền thống là Su-Seta Abharana, thường được giải thích là “64 món/phần trang sức theo truyền thống”. Open University of Sri Lanka mô tả đây là bộ trang phục Ves mang tính thiêng (sacred Ves costume) trong truyền thống Kandyan, với phần mũ đội đầu là một trong những đặc điểm nổi bật nhất.

Điều quan trọng là Ves không đơn giản là một bộ trang phục để làm đẹp cho sân khấu. Trong truyền thống, việc mặc Ves có những nghi thức và quy trình nghiêm cẩn riêng.

Ngay cả phục trang Ves cũng không phải một bộ trang phục bất biến. Các nghiên cứu học thuật từ New College Oxford về sự chuyển đổi phong cách phục trang Kandyan trong thời kỳ thuộc địa Anh chỉ ra rằng: cách thức sử dụng, sắp đặt phụ kiện và trình bày trang phục đã có những điều chỉnh rõ nét khi điệu múa bước từ không gian nghi lễ sang đoàn rước đền chùa, triển lãm công chúng và sân khấu biểu diễn. Điều này cho thấy “truyền thống” không nhất thiết đồng nghĩa với “không bao giờ thay đổi”.

Một trong những khái niệm quan trọng nhưng ít xuất hiện trong các bài du lịch phổ thông là Ves Bandima.

Trong hệ thống đào tạo truyền thống được Open University mô tả, Ves Bandima là nghi lễ tốt nghiệp dành cho nam vũ công Kandyan sau một quá trình đào tạo dài. Tên gọi này có thể hiểu là nghi thức “mặc Ves”, gắn với việc người học được công nhận là một vũ công đã hoàn thành quá trình đào tạo ở mức cần thiết. Nghi lễ thường diễn ra trong khuôn viên chùa Phật giáo, với sự hiện diện của các nghệ nhân múa, tăng sĩ và cộng đồng.

Theo tài liệu đào tạo này, quá trình học có thể kéo dài 10–15 năm, bắt đầu từ khi người học còn rất trẻ.

Điều này giải thích tại sao Ves không nên được nhìn đơn giản như bộ quần áo của một dancer. Nó là một dấu hiệu của trình độ, truyền thống và sự gia nhập vào cộng đồng thực hành.

Kandyan Dance đòi hỏi quá trình luyện tập lâu dài và có cấu trúc.

Open University mô tả quá trình đào tạo bắt đầu với Dandi Haramba, các bài tập với thanh tập bằng gỗ nhằm phát triển nhịp điệu, tư thế và khả năng kiểm soát cơ thể.

Sau đó, người học chuyển sang Goda Haramba, gồm các bước và chuyển động không còn phụ thuộc vào thanh tập. Quá trình này rèn luyện: footwork, tư thế, chuyển động tay, khả năng nhảy, xoay người, phối hợp mắt và tay, kiểm soát cơ thể và cảm nhận nhịp điệu.

Sau những giai đoạn đầu, học viên tiếp tục học Vattam, các tổ hợp chuyển động hình tròn, footwork phức tạp và hát theo phần đệm của nhạc cụ. Một học viên đạt đến trình độ nhất định có thể được biểu diễn với tư cách Naiyandi / Naiyadi dancer trước khi tiến tới những cấp độ cao hơn.

Điều này cho thấy Kandyan Dance không chỉ đòi hỏi khả năng “nhảy đẹp”. Đó là một hệ thống đào tạo kỹ thuật cơ thể có cấu trúc.

Trong lịch sử nghi lễ truyền thống, hệ thống trang phục Ves và đại lễ tốt nghiệp Ves Bandima vốn gắn liền với việc đào tạo các nam vũ công. Tuy nhiên, Kandyan Dance trong xã hội ngày nay không chỉ dành riêng cho nam giới.

Tài liệu đào tạo của Open University of Sri Lanka ghi nhận rằng ngày nay, các nữ vũ công cũng có thể đạt tư cách vũ công Kandyan chính thức (Kandyan Dancer Status) thông qua một nghi lễ thụ phong riêng biệt mang tên Pahim Path Mangalya. Nghi lễ này kế thừa và gìn giữ nhiều yếu tố nghi thức trang nghiêm tương đồng với đại lễ Ves Bandima.

Bên cạnh đó, công trình nghiên cứu sâu sắc của học giả Susan Reed (Oxford Academic) về chủ đề Women and Kandyan Dance chỉ ra rằng: phụ nữ và trẻ em gái ngày nay đã trở thành một phần hiện diện rộng rãi, sống động trong đời sống Kandyan Dance hiện đại — từ hệ thống trường học, viện hàn lâm nghệ thuật đến các không gian biểu diễn và nghi lễ đền chùa. Quá trình đưa phụ nữ vào Kandyan Dance đã làm thay đổi và mở rộng cách thức truyền thống được thực hành và cảm nhận.

Vannama là một trong những thành phần chính của Kandyan Dance. Từ Vannama bắt nguồn từ từ Sinhala Varnana, có nghĩa gần với “mô tả” hoặc “ca ngợi”. Các Vannama thường lấy cảm hứng từ động vật, thiên nhiên, lịch sử, tôn giáo và truyền thuyết.

Open University ghi nhận rằng những Vannama đầu tiên gồm Gahaka, Gajaga, Asadrusha, Udara và Thuraga, sau đó truyền thống phát triển thành hệ thống 18 principal Vannam trong truyền thống hiện nay. Một nguồn lịch sử còn ghi nhận văn bản cổ từng đề cập đến 36 Vannam; một số bài có gốc tích lâu đời hơn, một số được biên soạn hoặc điều chỉnh qua các thời kỳ sau.

Theo các ghi chép văn hiến học thuật, phần lớn các bài thơ ca ngợi trong hệ thống 18 Vannam được hoàn thiện dưới triều vua Sri Weera Parakrama Narendrasinghe (1707–1739) — vị vua cuối cùng của vương triều bản địa Sinhalese tại Kandy — với sự đóng góp lớn của học giả Phật giáo Ganithalankara tại tự viện Asgiriya Maha Viharaya.

Vì vậy, không nên hiểu giản lược rằng “Kandyan Dance là 18 Vannama”, mà chính xác hơn: Một trong những hệ thống quan trọng của Kandyan Dance là 18 Vannama kinh điển.

Đây là điểm khiến Kandyan Dance trở nên thú vị hơn nhiều so với một tiết mục múa thông thường. Theo tài liệu đào tạo của Open University, một điệu Vannama gồm đúng 7 thành phần:

Như vậy, Vannama không đơn giản là: nhạc → dancer → động tác. Nó kết hợp giai điệu, thơ, nhịp trống, tiết tấu và chuyển động cơ thể thành một cấu trúc thống nhất. Đây cũng là lý do không thể tách Kandyan Dance hoàn toàn khỏi truyền thống âm nhạc và trống của nó.

Điểm đặc biệt của Vannama nằm ở chỗ nó không tách múa khỏi âm nhạc. Trong lý thuyết âm nhạc truyền thống Sinhala được Open University giới thiệu, hệ thống nghệ thuật gồm ba thành tố gắn kết hữu cơ:

Mỗi bài Vannama sử dụng đồng thời thang âm nhạc (musical scale), thang nhịp trống (drum scale) và phách nhịp múa (dance time measure). Vì vậy, người xem đang quan sát đồng thời một cấu trúc âm nhạc và một cấu trúc chuyển động thống nhất.

Kandyan Dance không chỉ dựa vào kỹ thuật bước chân điêu luyện và nhịp trống dồn dập. Trong hệ thống đào tạo Vannama, biểu cảm giữ vai trò linh hồn của tiết mục.

Tài liệu của Open University of Sri Lanka nhấn mạnh rằng mỗi bài Vannama đều được biên soạn và thể hiện theo một sắc thái cảm xúc nhất định (certain mood or expression of sentiment). Trong chương trình đào tạo Kandyan Dance cấp cao, học viên phải làm chủ Navarasa — chín trạng thái cảm xúc kinh điển (như hoan hỷ, dũng cảm, bi thương, kinh ngạc...).

Điều này lý giải vì sao Vannama không đơn thuần là việc bắt chước hình dáng bên ngoài của một con vật hay nhân vật lịch sử, mà đòi hỏi vũ công phải truyền tải được thần thái và năng lượng cảm xúc từ bên trong. Hai vũ công cùng múa một bài Vannama có thể mang lại trải nghiệm thị giác và tâm linh rất khác biệt tùy thuộc vào khả năng làm chủ Navarasa của họ.

Là một di sản văn hóa sống (living heritage), Vannama không hề đóng khung trong các quy tắc bất biến. Nó liên tục thích ứng với không gian và đối tượng khán giả mới.

Open University ghi nhận một chi tiết rất thú vị: trong các phương thức dàn dựng và trình diễn Vannama những năm gần đây, nghệ thuật kịch câm (mime) và các động tác mang tính nhào lộn, tung lượn (acrobatics) đã được chủ động đưa thêm vào bài múa.

Mục đích của sự đổi mới này là giúp khán giả đương đại — đặc biệt là du khách quốc tế vốn không hiểu ngôn ngữ thơ ca Sinhala — vẫn có thể dễ dàng nắm bắt cốt truyện, tính cách loài vật và sự kịch tính của màn biểu diễn. Đây là ví dụ sinh động cho thấy Kandyan Dance luôn biết cách làm mới mình để giao tiếp với thời đại mà không làm mất đi cấu trúc nhịp điệu và thẩm mỹ cốt lõi.

Mặc dù trong các văn bản cổ từng ghi nhận tới 36 bài Vannama, hệ thống thực hành chính thống ngày nay được Open University of Sri Lanka đúc kết lại thành 18 principal Vannam:

Gajaga Vannama là một trong những điệu múa được du khách quốc tế biết đến nhiều nhất nhờ các bước chuyển động cơ thể gợi hình ảnh loài voi to lớn, mạnh mẽ nhưng lại vô cùng khoan thai.

Điểm thú vị là Gajaga mang trong mình nhiều lớp diễn giải phong phú tùy theo góc nhìn tư liệu:

Việc kết hợp cả hai góc nhìn cho thấy: Gajaga không đơn thuần là màn biểu diễn sao chép động tác muông thú, mà nằm trọn trong một hệ thống biểu tượng tôn giáo và nghi lễ Phật giáo sâu sắc của xứ sở Kandy.

Mayura Vannama lấy hình ảnh chim công làm chủ đề chính.

Theo tài liệu của Open University, tiết mục mô tả loài chim công và gắn liền với thần Skanda (thần chiến tranh và bảo trợ Kataragama). Các chuyển động tinh tế của đầu, cổ và cánh tay kết hợp với bộ trang phục nhiều màu sắc giúp người xem dễ dàng cảm nhận được nét kiêu hãnh của loài chim này.

Mayura là ví dụ mẫu mực cho việc một hình tượng thiên nhiên được chuyển hóa trọn vẹn thành: thơ ca + nhạc cụ + vũ đạo + biểu cảm hình thể.

Hệ thống 18 Vannama rất đa dạng về đề tài và không chỉ thu hẹp ở thế giới loài vật. Một số bài múa quen thuộc thường gặp gồm:

• Gajaga: Voi thần Iravana và voi rước Tháp Xá lợi;
• Mayura: Chim công kiêu sa gắn với thần Skanda;
• Hanuma: Khỉ lanh lợi với các động tác nhào lộn tinh nghịch;
• Thuranga: Ngựa phi nước đại dũng mãnh;
• Gahaka: Vỏ ốc thiêng trong nghi lễ đăng quang của nhà vua (King's consecration);
• Các chủ đề ngợi ca đức hạnh của Đức Phật, uy quyền của quân vương và các vị thần bảo hộ.

Không phải tất cả 18 Vannama đều được đưa vào trong một buổi biểu diễn sân khấu kéo dài một giờ. Các chương trình Kandy Cultural Show hiện đại thường chọn lọc 2 đến 3 tiết mục tiêu biểu nhất (như Gajaga hoặc Mayura) để giúp du khách dễ dàng tiếp nhận.

Nếu Ves tạo nên hình ảnh của Kandyan Dance, Geta Bera tạo nên phần âm thanh đặc trưng.

Geta Bera là loại trống truyền thống gắn với Kandyan Dance. Nguồn Central Province Tourism mô tả thân trống phình ở giữa và thuôn dần về hai đầu (tapers on both sides), được chơi bằng hai bàn tay trần. Nó khác với những loại trống thuộc các truyền thống múa vùng khác của Sri Lanka:

Khi xem Kandyan Dance, tiếng trống không đơn thuần là nhạc nền. Trống quyết định nhịp mà cơ thể dancer phải phản hồi. Bàn chân, thân người, tay và những chuyển động nhanh đều phải được kiểm soát trong mối quan hệ với tiết tấu.

Trong cấu trúc Vannama, Bera-matraya - nhịp trống - là một trong bảy thành phần. Điều đó cho thấy mối quan hệ giữa dancer và drummer không phải kiểu một người múa và một người chỉ chơi nhạc phụ họa phía sau.

Cả hai cùng tham gia vào một cấu trúc nhịp điệu tương hỗ. Vì vậy, người xem không chỉ quan sát động tác của vũ công mà còn nên chú ý đến cách bước chân, chuyển động cơ thể và nhịp trống phối hợp với nhau.

Trong lịch sử lâu đời của Kandyan Dance, các cộng đồng nghệ nhân Berava giữ vai trò trọng tâm trong việc bảo tồn, thực hành và truyền dạy nghệ thuật múa cũng như kỹ nghệ đánh trống qua các dòng truyền thừa gia đình (Parampara).

Theo các nghiên cứu lịch sử của học giả Susan Reed và chương trình đào tạo của Open University of Sri Lanka, mối quan hệ giữa các nghệ nhân Berava và tầng lớp bảo trợ xã hội (hoàng gia Kandy, các tù trưởng địa phương và các tự viện Phật giáo) là nền tảng cốt lõi để hiểu cách thức Kandyan Dance được duy trì bền bỉ trước khi bước lên sân khấu hiện đại.

Họ không chỉ là những tay trống điêu luyện điều khiển nhịp điệu của các nghi lễ tôn giáo mà còn nắm giữ tri thức về các bài thơ thiêng, giai điệu ngâm vịnh và các bài tập luyện thân thể khắt khe. Việc ghi nhận đúng vai trò của cộng đồng Berava giúp khẳng định một chân lý: Kandyan Dance là một di sản sống được lưu giữ bằng chính sinh kế, sự gắn kết cộng đồng và lòng tận hiến của những con người thực hành qua từng thế hệ.

Bên cạnh trang phục thiêng Ves và hệ thống bài múa thơ ca Vannama, một số thành phần và hình thức biểu diễn thường gặp khác trong truyền thống Kandyan gồm có Naiyandi (cũng được viết là Naiyadi), Udekki và Pantheru:

Ba hình thức này cho thấy Kandyan Dance có nhiều tầng kỹ thuật hơn hình ảnh Ves dancer thường thấy trên các brochure du lịch.

Không. Đây là một hiểu lầm khá phổ biến khi nhìn những bức ảnh về Kandyan Dance.

Ves là trang phục gắn với truyền thống múa và nghi lễ Kandyan, không phải trang phục nam mặc hằng ngày của người Sri Lanka. Open University mô tả Ves là sacred Ves costume, với 64 món trang sức theo truyền thống và nhiều thành phần có tên gọi riêng.

Do đó, nếu nhìn một người đàn ông Sri Lanka mặc Ves trong ảnh du lịch, cần hiểu đây là hình ảnh của một vũ công Kandyan, không phải hình ảnh đại diện cho trang phục sinh hoạt thông thường.

Một trong những bối cảnh linh thiêng và tráng lệ nhất để chiêm ngưỡng trọn vẹn Kandyan Dance là Kandy Esala Perahera.

Đây là đại lễ rước thiêng gắn liền với Sri Dalada Maligawa (Chùa Xá Lợi Răng Phật) tại cố đô Kandy. Lễ rước diễn ra liên tục trong khoảng 10 đêm vào mùa trăng tháng Esala (thường rơi vào tháng 7 hoặc tháng 8 dương lịch). Quy mô đoàn rước tăng dần theo từng đêm, và đêm cuối cùng — đêm Randoli Perahera — là thời khắc đỉnh cao lộng lẫy và đông đảo nhất với sự tề tựu của hàng trăm ngàn tín đồ và du khách khắp thế giới.

Điểm khác biệt cốt tử là: Kandyan Dance trong Esala Perahera hoàn toàn không phải một tiết mục biểu diễn sân khấu thương mại. Nó nằm trong một nghi lễ tôn giáo quy mô lớn được sắp đặt theo thứ bậc kiệu rước thiêng liêng và tôn nghiêm:

• Hàng trăm nghệ nhân cầm đuốc lửa soi sáng các nẻo đường cổ kính của Kandy;
• Các đoàn vũ công Ves, Naiyandi diễu hành và múa liên tục hàng giờ trên đường phố;
• Dàn trống Geta Bera dồn dập hòa cùng tiếng kèn Horanawa ngân vang khắp các góc phố cổ;
• Hàng chục chú voi được trang hoàng nhung gấm lộng lẫy với ánh đèn lung linh, dẫn đầu bởi chú voi vương chở Tháp Xá lợi Răng Phật tôn kính.

Vì vậy, chiêm ngưỡng Kandyan Dance trong đại lễ Perahera là cơ hội chứng kiến điệu múa trở về đúng với cội nguồn nghi lễ và đời sống đức tin của người dân xứ đảo, khác biệt hoàn toàn với phiên bản rút gọn trên sân khấu nhà hát thương mại.

Sự xuất hiện của Kandyan Dance trong các cultural show hiện đại là kết quả của một quá trình lịch sử dài.

Thời thuộc địa Anh đóng vai trò quan trọng trong việc đưa các vũ công Kandyan vào những không gian trình diễn mới. Nghiên cứu của University of Maryland cho thấy giai đoạn 1870–1930 đã tạo ra những thay đổi đáng kể về repertoire, thẩm mỹ và cách trình bày Kandyan Dance trước công chúng.

Sau đó, Kandyan Dance tiếp tục được đưa vào: hệ thống giáo dục, các trường đào tạo nghệ thuật, sân khấu, các chương trình văn hóa quốc gia, lễ hội, cultural shows và biểu diễn quốc tế. Điều này tạo ra một Kandyan Dance vừa có gốc rễ nghi lễ, vừa có đời sống sân khấu hiện đại.

Du khách đến Kandy thường có thể xem các chương trình được gọi là Kandy Cultural Show hoặc Kandyan Cultural Show.

Nhưng cần hiểu rõ: Kandy Cultural Show không đồng nghĩa với toàn bộ Kandyan Dance. Một cultural show có thể kết hợp nhiều truyền thống biểu diễn của Sri Lanka, bao gồm: Kandyan Dance, các loại trống truyền thống, Vannama, các tiết mục Low Country, biểu diễn mặt nạ, tiết mục liên quan đến lửa và các hình thức folklore khác.

Một số địa điểm tổ chức cultural show tại Kandy hiện giới thiệu chương trình khoảng một giờ, thường vào cuối buổi chiều hoặc đầu buổi tối. Các địa điểm và lịch diễn có thể thay đổi theo thời gian nên du khách cần kiểm tra trực tiếp trước chuyến đi. Vì vậy, cultural show là cách thuận tiện để du khách tiếp cận nhiều loại hình nghệ thuật cùng lúc, nhưng không nên coi đó là một nghi lễ Kandyan truyền thống nguyên bản.

Một số chương trình văn hóa tại Kandy có thể đưa các tiết mục biểu diễn với lửa vào chương trình. Central Province Tourism cũng giới thiệu Ginisisila như một truyền thống biểu diễn gắn với lửa và tín ngưỡng Kataragama Devalaya của Sri Lanka.

Tuy nhiên cần phân biệt: fire performance trong cultural show hiện đại không đồng nghĩa với toàn bộ nghi lễ truyền thống. Một chương trình dành cho khách du lịch thường chọn những phần có tính trực quan cao để tạo thành một tiết mục kết thúc. Đây là lý do nhiều du khách nhớ về Kandy Cultural Show bằng hình ảnh những vũ công bước qua lửa, dù Kandyan Dance thực tế rộng hơn rất nhiều.

Kandyan Dance thường được gọi trong các tài liệu phổ thông là national dance of Sri Lanka.

Cách gọi này phản ánh vai trò của nó như một biểu tượng văn hóa quốc gia, nhưng lịch sử hình thành khái niệm “national dance” phức tạp hơn. Nghiên cứu của University of Maryland chỉ ra rằng trong thế kỷ XX, giá trị biểu tượng của truyền thống múa Kandyan đã được sử dụng để đại diện cho quá khứ tiền thuộc địa và góp phần nâng Kandyan Dance lên vị trí của một biểu tượng quốc gia.

Vì vậy, cách diễn đạt chính xác hơn là: Kandyan Dance là một trong những biểu tượng nghệ thuật biểu diễn quan trọng nhất của Sri Lanka. Không nên hiểu rằng đây là hình thức múa duy nhất đại diện cho toàn bộ văn hóa Sri Lanka.

Không nên hiểu như vậy. Đây có lẽ là điều quan trọng nhất cần biết khi tìm hiểu Kandyan Dance.

Truyền thống có những nền tảng nghi lễ lâu đời, nhưng nó đã trải qua nhiều biến đổi:

Nghiên cứu học thuật cho thấy chính thời kỳ thuộc địa Anh đã làm thay đổi đáng kể cách các vũ công vùng Kandyan được trình diễn, định hình repertoire và thẩm mỹ trước công chúng. Đồng thời, các nghệ nhân cũng chủ động thích nghi và sáng tạo trong hoàn cảnh mới.

Do đó, nói rằng Kandyan Dance là “một điệu múa cổ được bảo tồn nguyên vẹn hàng nghìn năm” sẽ đơn giản hóa lịch sử. Cách chính xác hơn là: Kandyan Dance là một truyền thống lâu đời nhưng luôn biến đổi, được duy trì bằng việc truyền dạy và thực hành qua nhiều thế hệ.

Nhìn từ khán giả, một số động tác Kandyan có vẻ đơn giản vì dancer thực hiện chúng với sự kiểm soát rất tốt. Nhưng quá trình đào tạo cho thấy kỹ thuật rất phức tạp.

Người học phải rèn luyện: nhịp điệu, footwork, tư thế, chuyển động tay, khả năng nhảy, xoay người, phối hợp mắt và tay, kiểm soát cơ thể và khả năng phản ứng với nhịp trống.

Open University mô tả Dandi Haramba và Goda Haramba như những phần quan trọng trong quá trình xây dựng rhythm, poise, footwork, jumps, rapid turns và spins của dancer. Khi mặc thêm bộ Ves nhiều lớp và thực hiện động tác trong thời gian dài, yêu cầu thể lực càng rõ rệt. Vì vậy, Kandyan Dance có thể được nhìn như sự kết hợp giữa kỹ thuật múa, thể lực và khả năng kiểm soát nhịp điệu.

Nếu chỉ xem để chụp ảnh, rất dễ bỏ qua phần hay nhất của tiết mục. Hãy chú ý bốn yếu tố:

Khi quan sát cả bốn yếu tố, người xem sẽ nhận ra người vũ công và tiếng trống phối hợp chặt chẽ với nhau trong từng chuyển động.

Kandy vẫn là một trong những nơi thuận tiện nhất để du khách tiếp cận Kandyan Dance. Có ba bối cảnh nên phân biệt:

Nếu chỉ có một buổi tối ở Kandy, cultural show là cách dễ tiếp cận nhất. Nếu hành trình trùng với Esala Perahera, trải nghiệm sẽ hoàn toàn khác vì Kandyan Dance xuất hiện trong một không gian lễ hội và đoàn rước thực tế.

Nguồn gốc lịch sử của truyền thống nằm ở vùng Kandyan/Udarata, nhưng Kandyan Dance ngày nay đã vượt ra khỏi Kandy.

Nó được giảng dạy trong các cơ sở đào tạo, biểu diễn trên sân khấu trong nhiều vùng của Sri Lanka và được đưa ra nước ngoài trong các chương trình giới thiệu văn hóa.

Điều này phản ánh một quá trình phổ biến hóa: một truyền thống vùng cao nguyên → một nghệ thuật biểu diễn quốc gia → một biểu tượng văn hóa quốc tế. Nhưng nguồn gốc vùng miền vẫn rất quan trọng. Tên gọi Kandyan Dance chính là dấu vết của lịch sử đó.

Điều đáng nhớ nhất về Kandyan Dance không chỉ nằm ở bộ Ves lấp lánh, tiếng trống Geta Bera hay những động tác mạnh mẽ. Giá trị của nó nằm ở con người thực hành truyền thống.

Một vũ công phải học từng bước, từng nhịp và từng chuyển động cơ thể. Một drummer phải hiểu hệ thống nhịp. Những Vannama phải được truyền lại qua bài hát, thơ và chuyển động. Những nghi thức như Ves Bandima gắn quá trình đào tạo với cộng đồng và không gian tôn giáo.

Qua nhiều thế hệ, truyền thống đó đã thay đổi. Từ Kohomba Kankariya, đến triều đình Kandy, từ những biến đổi dưới thời thuộc địa đến sân khấu hiện đại và cultural shows, Kandyan Dance luôn được tái diễn giải trong những hoàn cảnh mới.

Đó chính là lý do nó vẫn tồn tại. Không phải vì nó đứng yên trong quá khứ, mà vì nó tiếp tục được học, được thực hành và được truyền lại.

Nếu Dambulla kể câu chuyện về một di sản vật thể được bồi đắp qua nhiều thế kỷ, thì Kandyan Dance kể một câu chuyện khác của Sri Lanka: một di sản văn hóa sống được truyền từ cơ thể của thế hệ này sang thế hệ khác, tỏa sáng rực rỡ nhất trong lễ rước xá lợi tại Chùa Xá Lợi Răng Phật Kandy soi bóng bên Hồ Kandy thanh bình.

Bạn cũng có thể tìm hiểu thêm về dịch vụ visa du lịch trọn gói hoặc tìm hiểu về năng lực tổ chức tour di sản của FIT TOUR để chuẩn bị chu đáo nhất cho chuyến đi của mình. Cùng với Sri Lanka, bạn có thể tiếp tục đón đọc các bài viết chuyên sâu tại các vùng đất di sản văn hóa thế giới khác đang được FIT TOUR đồng hành và chia sẻ.

* Bài viết được nghiên cứu và đối chiếu dựa trên tài liệu học thuật của Open University of Sri Lanka, luận án Sudesh Mantillake (University of Maryland), Sở Du lịch Tỉnh Trung tâm Sri Lanka và hồ sơ khảo sát thực địa của FIT TOUR.