Pháo đài Trongsa Dzong, Bhutan - Lịch sử của miền trung Bhutan

Trongsa Dzong thuộc Trongsa Dzongkhag, ở miền trung Bhutan. Dzong nằm trên một mỏm núi nhìn xuống hẻm vực Mangde Chhu, trong địa hình sườn núi dốc đặc trưng của miền trung Bhutan. Chính quyền địa phương mô tả Trongsa như vùng nằm ở “trái tim” đất nước, còn Bhutan Cultural Atlas cho thấy thị trấn hiện vẫn giữ vai trò như một nút giao: từ đây đường tiếp tục về Bumthang và Trashigang ở phía đông, hoặc xuống Zhemgang và Gelephu về phía nam.

Địa hình quanh Trongsa không mở rộng theo kiểu các thung lũng Bumthang. Sườn núi dốc xuống lòng sông, còn những tuyến đường phải men theo địa hình, khiến một điểm kiểm soát đặt đúng vị trí có giá trị lớn hơn nhiều so với một công trình chỉ dựa vào tường cao hay quy mô xây dựng. Trong bối cảnh giao thông tiền hiện đại, vị trí này cho phép Trongsa Penlop kiểm soát hiệu quả tuyến giao thông đông – tây và mở rộng ảnh hưởng tới miền trung và đông Bhutan.

Lịch sử Trongsa bắt đầu trước khi pháo đài lớn xuất hiện. Bhutan Cultural Atlas ghi rằng Lama Ngagi Wangchuk, một vị Drukpa lama và là cụ cố của Zhabdrung Ngawang Namgyal, đi qua vùng này vào năm 1541.

Theo truyền thống địa phương, Ngagi Wangchuk nhìn thấy một ánh sáng lập lòe trên mỏm núi và những dấu hiệu được gắn với nữ hộ pháp Palden Lhamo; đến năm 1543, ông dựng một ngôi đền nhỏ hoặc tshamkhang (am thất) tại đây.

Những câu chuyện về nguồn gốc có vài biến thể. Một số truyền thống nhấn mạnh ánh sáng giống đèn bơ, trong khi Bhutan Cultural Atlas còn ghi chuyện về âm thanh và dấu chân ngựa của Palden Lhamo. Điểm cần giữ rõ là đây là truyền thống tôn giáo địa phương, không phải một sự kiện được chứng minh bằng khảo cổ; giá trị của nó nằm ở việc cho thấy cách truyền thống địa phương lý giải tính linh thiêng của địa điểm trước khi dzong trở thành trung tâm hành chính.

Các điểm tu tập và công trình nhỏ sau đó dần xuất hiện quanh nơi ở của Ngagi Wangchuk, tạo thành một cụm định cư mới. Tên “Trongsa” thường được giải thích theo nghĩa “ngôi làng mới”, nhưng ban đầu nó là cụm am thất, chùa đền và nơi tu tập hình thành quanh điểm linh thiêng đầu tiên.

Đến giữa thế kỷ XVII, sau khi Zhabdrung Ngawang Namgyal, nhân vật trung tâm trong quá trình thống nhất Bhutan thế kỷ XVII, bắt đầu quá trình thống nhất đất nước, vị trí chiến lược của Trongsa trở nên quan trọng hơn. Năm 1647, Minjur Tenpa – khi đó là Trongsa Penlop và sau này trở thành Druk Desi thứ ba – xây dzong tại đúng khu vực nơi công trình của Ngagi Wangchuk đã tồn tại. Các nguồn sử liệu Bhutan đôi khi nhắc đến mốc năm 1644, vì vậy cách viết thận trọng hơn là xác định phần dzong chính hình thành vào giữa thế kỷ XVII dưới Minjur Tenpa.

Nếu nhìn Trongsa như một công trình được hoàn thành vào năm 1647 rồi giữ nguyên đến nay, người đọc sẽ bỏ qua một phần rất quan trọng của kiến trúc. Quần thể đã được mở rộng và chỉnh sửa qua nhiều thế hệ, với những lhakhang, khối chức năng và sân trong mới liên tục được thêm vào theo nhu cầu tôn giáo, hành chính và chính trị.

Bhutan Cultural Atlas ghi Desi Tenzin Rabgye mở rộng dzong vào cuối thế kỷ XVII. Sau đó, Chenrezig Lhakhang được Penlop Druk Dendrup xây thêm năm 1715; Jampa Lhakhang xuất hiện năm 1771; rồi nhiều công trình tiếp tục được bổ sung hoặc tu sửa trong các giai đoạn sau.

Sự phát triển từng lớp này giúp giải thích cảm giác đặc trưng khi bước vào Trongsa. Quần thể không xoay quanh một mặt bằng duy nhất mà phát triển theo nhiều cao độ trên sườn núi. Các khối kiến trúc bám theo đường đồng mức của sườn núi và nối với nhau bằng cầu thang đá, hành lang gỗ, cổng và các sân trong ở nhiều cao độ khác nhau. Chính quyền Trongsa cũng mô tả dzong như một cấu trúc nhiều tầng kéo xuống theo địa hình của sống núi.

Trongsa có thể lớn, nhưng quy mô một mình không giải thích được ảnh hưởng lịch sử của nó. Điều quan trọng hơn là một trong những tuyến giao thông lịch sử quan trọng nối miền đông và miền tây đi trực tiếp qua khu vực Trongsa, và tuyến cũ từng chạy qua chính dzong. Chính quyền Trongsa gọi dzong là “seat of power over central and eastern Bhutan” và cho biết vị trí chiến lược giúp Trongsa Penlop kiểm soát miền đông hiệu quả.

Ở đây cần tránh một cách kể quá đơn giản kiểu “ai giữ Trongsa thì giữ cả Bhutan”. Quyền lực của Bhutan trước thời quân chủ hiện đại phức tạp hơn nhiều, và ảnh hưởng của các Penlop thay đổi theo từng giai đoạn. Điều có thể nói chắc chắn hơn là Trongsa từng giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong cấu trúc quyền lực hành chính – chính trị của miền trung và đông Bhutan.

Vị trí này tạo lợi thế trong kiểm soát người qua lại, hàng hóa, nguồn thu và thông tin trên tuyến. Bản thân kiến trúc cũng phản ánh điều đó: dzong vừa là cơ sở tôn giáo, vừa là trung tâm hành chính và phòng thủ, trong khi vị trí trên sống núi tạo điều kiện kiểm soát tuyến di chuyển qua vùng. Ở Trongsa, địa hình từng là một phần trực tiếp của cơ chế quyền lực.

Mối liên hệ giữa Trongsa và hoàng gia Bhutan không phải một câu chuyện được gắn vào sau này. Jigme Namgyal, cha của Ugyen Wangchuck, từng giữ chức Trongsa Penlop và từ vị trí này trở thành một trong những nhân vật quyền lực nhất Bhutan thế kỷ XIX.

Ngày 17 tháng 12 năm 1907, Ugyen Wangchuck, khi đó là Trongsa Penlop, được nhất trí tôn làm Druk Gyalpo đầu tiên của Bhutan, mở đầu chế độ quân chủ cha truyền con nối.

Trongsa thường được mô tả là ancestral seat của vương triều Wangchuck, tức một căn cứ quyền lực lịch sử gắn đặc biệt với dòng họ này. Nói cách khác, gia tộc Wangchuck xây dựng một phần quan trọng nền tảng quyền lực của mình thông qua chức Trongsa Penlop và vùng ảnh hưởng của chức vụ này.

Trong truyền thống hoàng gia Bhutan, người kế vị ngai vàng được phong danh hiệu Chhoetse/Trongsa Penlop trước khi lên ngôi. Truyền thống này vẫn được duy trì trong vương triều Wangchuck hiện đại. Kênh BBS ghi nhận Quốc vương Jigme Khesar Namgyel Wangchuck từng nhắc lại việc chính ông nhận dhar của Trongsa Penlop tại đây.

Năm 1905, John Claude White chụp Ugyen Wangchuck cùng một số thành viên triều đình và đội cận vệ bên ngoài Trongsa Dzong. Hai năm sau, ông trở thành vị vua đầu tiên của Bhutan. Bức ảnh là một tư liệu trực quan đặc biệt rõ về mối liên hệ giữa Trongsa và giai đoạn chuyển sang chế độ quân chủ.

Các nguồn tài liệu hiện nay có sự chênh lệch nhỏ khi thống kê số lượng điện thờ bên trong pháo đài: cổng thông tin điện tử của chính quyền Trongsa ghi nhận 26 lhakhang, trong khi bản đồ văn hóa Bhutan Cultural Atlas ghi 25 lhakhang. Vì vậy, cách viết chuẩn xác và an toàn nhất cho người lữ hành là khẳng định Trongsa sở hữu hơn 20 lhakhang thay vì đóng đinh vào một con số tuyệt đối.

Trong số đó, quần thể có nhiều không gian thờ tự quan trọng như Demchog Lhakhang (Cakrasamvara), Chenrezig Lhakhang (Avalokiteshvara) và Mithruk Lhakhang (Akshobhya). Quần thể còn có các gian điện thờ khác như Tshepame (Amitayus), Jambay và Gaypa; mỗi không gian có hệ tượng và tranh tường gắn với vị Phật hoặc hộ pháp được thờ.

Trải nghiệm tại Trongsa không nhất thiết phải là việc ghi nhớ từng tên gọi đền thờ. Điều đáng quan sát hơn là cách đời sống tôn giáo hiện diện trong chính kiến trúc: dãy kinh luân, sân tu viện, hành lang nối các khu nhà và những không gian thờ vẫn được sử dụng thường nhật.

Đặc biệt, Bhutan Cultural Atlas cho biết khu vực gắn liền với am thất đầu tiên của Lama Ngagi Wangchuk từ năm 1543 vẫn được tích hợp trong dzong dưới dạng Goenkhang – không gian thờ các vị hộ pháp. Chi tiết này cho thấy tính tiếp nối: một điểm tu tập từ thế kỷ XVI không bị xóa bỏ khi dzong thế kỷ XVII hình thành, mà tiếp tục tồn tại như một lớp tôn giáo quan trọng trong quần thể về sau.

Trongsa Dzong ngày nay không giữ nguyên vẹn hình trạng ban đầu từ thế kỷ XVII. Theo các nguồn sử liệu địa phương, sau trận động đất năm 1897, dzong đã trải qua nhiều đợt sửa chữa.

Nhiều đợt sửa chữa được thực hiện dưới thời vị vua đầu tiên Ugyen Wangchuck để gia cố cấu trúc. Đến năm 1927, dưới thời trị vì của vị vua thứ hai Jigme Wangchuck, điện thờ Chenrezig Lhakhang tiếp tục được trùng tu.

Chương trình bảo tồn hiện đại diễn ra từ năm 1999 với sự hỗ trợ tài chính và kỹ thuật từ chính phủ Áo, và dzong được làm lễ tái thánh hóa (re-consecrated) vào năm 2004.

Cảm giác phức tạp của quần thể là kết quả của cả địa hình lẫn quá trình mở rộng qua nhiều thế kỷ: từ khởi dựng ban đầu, qua các biến cố thiên tai, đến những lần trùng tu nối tiếp nhau.

Vì vậy, khi quan sát kiến trúc Trongsa, người xem nhận ra các lớp thời gian khác nhau cùng tồn tại: một cấu trúc có thể mang dấu ấn của thế kỷ XVIII, trong khi gian phòng tĩnh mịch bên trong vẫn lưu giữ nguồn gốc từ thế kỷ XVI, tất cả hòa vào tổng thể một trung tâm hành chính và Phật giáo vẫn đang vận hành.

Trongsa Dzong hiện nay tiếp tục là trụ sở của Chính quyền huyện Trongsa (Dzongkhag Administration) và tăng đoàn địa phương (Dratshang Rabdey). Nguồn chính quyền địa phương hiện ghi khoảng 450 tăng sĩ cư trú tại dzong.

Trong cùng một quần thể, các hoạt động hành chính, tu viện, hành hương của người dân và tham quan của du khách cùng diễn ra song song. Một khoảng sân có thể mở cho khách tham quan trong khi gian điện thờ gần đó đang tiến hành khóa lễ tôn giáo.

Bhutan Cultural Atlas ghi nhận lễ Tshepamey Wang – nghi lễ ban phước trường thọ gắn với Đức Phật Vô Lượng Thọ (Amitayus) – được tổ chức tại Trongsa Dzong vào ngày 15 tháng 8 theo lịch Bhutan. Bên cạnh đó, Tshechu chỉ là lễ hội dễ thấy nhất với khách tham quan; Bhutan Cultural Atlas còn ghi nhận nhiều chuỗi nghi lễ khác dành cho các hộ pháp và bản tôn được thực hành trong dzong suốt cả năm (như Domchoe, Zor Chham, Lhadak Sungchoe, Lhamo Domchoe).

Đây là ví dụ rõ cho việc Trongsa vẫn là một không gian tôn giáo và hành chính đang được sử dụng thường nhật, chứ không phải một di tích chỉ còn chức năng tham quan du lịch.

Ta Dzong nằm trên một mỏm đồi phía trên Trongsa và được Minjur Tenpa xây dựng năm 1652 như một tháp canh bảo vệ dzong, đặc biệt trong bối cảnh các mối đe dọa bất ổn nội bộ thời kỳ đó.

Bốn điểm quan sát của tháp canh được mô tả mang hình tượng bốn linh vật: Hổ, Sư tử, Garuda (Kim Sí Điểu) và Rồng. Bên trong Ta Dzong còn có một gian thờ (shrine) dành cho Gesar of Ling, nhân vật anh hùng nổi tiếng trong truyền thống sử thi vùng Himalaya.

Ngày nay, Ta Dzong đã được chuyển đổi công năng thành Bảo tàng Di sản Hoàng gia (Royal Heritage Museum), hay còn gọi là Tower of Trongsa. Bảo tàng tập trung vào lịch sử Trongsa và hoàng gia, với nhiều hiện vật liên quan đến vương triều Wangchuck; kênh truyền hình quốc gia BBS ghi nhận các huy chương đăng quang của vị vua đầu tiên được lưu giữ và trưng bày tại đây.

Từ vị trí trên cao của tháp canh, bố cục không gian của Trongsa Dzong hiện lên rất rõ ràng: quần thể dzong trải dài bám sát sườn núi, hẻm vực sông Mangde Chhu bên dưới và thị trấn Trongsa ở phía trên.

Nếu tham quan Trongsa Dzong giúp người đi quan sát kiến trúc và đời sống tôn giáo từ bên trong, thì điểm nhìn từ Ta Dzong cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa địa hình sườn dốc và cấu trúc phòng thủ. Kết hợp cả hai địa điểm sẽ mang lại cái nhìn toàn diện hơn về lịch sử nơi này.

Trongsa Dzong cũng là nơi diễn ra lễ hội thường niên Trongsa Tshechu vào tháng 11 theo lịch Bhutan (ngày dương lịch thay đổi theo từng năm). Theo ghi nhận từ Bhutan Cultural Atlas, lễ hội kéo dài năm ngày, gồm nhiều điệu múa thiêng (cham) của chư tăng và kết thúc bằng việc mở tấm thangka khổng lồ (thondrol) cho người dân và du khách chiêm bái vào ngày cuối cùng.

Vào dịp lễ hội, các sân trong của dzong trở thành một không gian tập trung cộng đồng và thực hành tôn giáo, nơi người dân từ các thung lũng lân cận hội tụ về dâng lễ, cầu nguyện và gặp gỡ.

Lớp sinh hoạt này cho thấy Trongsa tích hợp đồng thời nhiều chức năng: pháo đài phòng thủ lịch sử, tu viện Phật giáo, trung tâm hành chính của huyện và không gian gắn kết đời sống cộng đồng địa phương.

Cổng thông tin của chính quyền huyện Trongsa giới thiệu công trình này bằng cụm từ “the largest fortress in Bhutan”.

Vì nguồn không nêu rõ tiêu chí đo lường cụ thể (theo diện tích mặt bằng, diện tích sàn sử dụng hay chiều dài trải dọc sườn núi), nên trong phần mô tả của mình, FIT TOUR ưu tiên cách gọi “một trong những quần thể dzong lớn và phức tạp nhất Bhutan”.

Chính cấu trúc không gian nhiều tầng bám theo sườn dốc, hơn 20 điện thờ cùng nhiều sân trong và hành lang nối tiếp nhau đã tạo nên quy mô đặc biệt của Trongsa so với nhiều dzong khác trên cả nước.

Trong các hành trình đường bộ qua miền trung Bhutan, Trongsa và Bumthang thường nằm trên cùng một tuyến đường, khiến nhiều người dễ gộp chung hai nơi vào một vùng.

Về mặt địa lý hành chính, Trongsa thuộc Trongsa Dzongkhag, còn Bumthang là một huyện riêng biệt ở phía đông bắc. Trên tuyến giữa hai vùng, đường vượt qua đèo Yotong La trước khi đi vào khu Chhume của Bumthang.

Vì vậy, Trongsa và Bumthang nên được hiểu là hai vùng riêng biệt với đặc trưng khác nhau: Trongsa gắn với địa hình sườn núi dốc và lịch sử quyền lực của Trongsa Penlop, còn Bumthang gắn với các thung lũng mở rộng và các thánh tích Phật giáo Mật tông lâu đời. Trongsa đóng vai trò như một điểm chuyển tiếp lịch sử trước khi hành trình tiếp tục sang Bumthang.

FIT TOUR thường dành khoảng 1,5 đến 2 giờ cho dzong để có đủ thời gian quan sát kiến trúc các tầng sân, nghe bối cảnh lịch sử và ghé thăm những gian điện thờ đang mở cửa tiếp khách.

Nếu kết hợp tham quan Ta Dzong – Bảo tàng Di sản Hoàng gia ở sườn đồi phía trên, thời lượng nửa ngày là lựa chọn hợp lý hơn. Lịch trình này giúp chặng dừng chân tại Trongsa trở thành một trải nghiệm di sản trọn vẹn trên hành trình di chuyển giữa Tây và Trung Bhutan, thay vì chỉ là một điểm dừng nghỉ ngắn.

“Trongsa là dạng địa điểm mà kiến thức nền làm thay đổi trải nghiệm rất rõ. Một cầu thang đá chỉ là một chi tiết kiến trúc nếu không biết quần thể được mở rộng qua nhiều thế hệ; một viewpoint chỉ là nơi chụp ảnh nếu không hiểu tuyến đông – tây từng khiến vị trí này có giá trị chiến lược; còn bức ảnh năm 1905 sẽ mang ý nghĩa khác khi biết Ugyen Wangchuck lên ngôi chỉ hai năm sau.”

Trongsa đáng dành thời gian vì gần như mỗi lớp kiến trúc đều có thể được đọc cùng một lớp lịch sử quyền lực.

Từ một am thất tu học thế kỷ XVI, địa điểm này phát triển thành dzong phòng thủ thế kỷ XVII, trở thành trung tâm quyền lực của Trongsa Penlop, rồi gắn với sự hình thành của vương triều Wangchuck vào đầu thế kỷ XX.

Quá trình mở rộng qua nhiều thế kỷ khiến các phần của quần thể phản ánh những giai đoạn lịch sử khác nhau. Sự kết hợp giữa vị trí địa hình sườn núi, quy mô kiến trúc và vai trò lịch sử khiến Trongsa trở thành một điểm nhấn quan trọng trong một hành trình Bhutan có chiều sâu.

Nhìn Trongsa từ phía bên kia thung lũng, điều dễ thấy nhất là quy mô của quần thể bám dọc sườn núi. Khi bước vào bên trong, những courtyard, cầu thang đá và hành lang cho thấy dzong không hình thành trong một thời điểm, mà lớn lên qua nhiều thế hệ cùng những thay đổi của quyền lực và đời sống tôn giáo. Từ am thất của Ngagi Wangchuk thế kỷ XVI đến dzong của Minjur Tenpa thế kỷ XVII, các lớp lịch sử vẫn còn hiện diện trong chính cấu trúc người ta đang đi qua.

Trongsa sau đó trở thành trung tâm của Trongsa Penlop, gắn với sự trỗi dậy của gia tộc Wangchuck và vẫn tiếp tục được sử dụng bởi chính quyền lẫn tăng đoàn ngày nay. Vì vậy giá trị của Trongsa không chỉ nằm ở việc nó lớn hay đẹp, mà ở khả năng giúp người đi nhìn thấy mối quan hệ giữa địa hình, kiến trúc và quyền lực trong lịch sử Bhutan. Đây là điểm dừng chân giúp chuyến đi vượt qua trải nghiệm ngắm cảnh đơn thuần để chạm vào chiều sâu lịch sử của vương quốc.