Tu viện Wangditse Lhakhang, Bhutan - Cung đi bộ nhìn xuống Thimphu

Nếu đã quen với những điểm dừng chân nhộn nhịp trong hành trình khám phá du lịch Bhutan, việc bước lên sườn núi Sangaygang sẽ mang lại một nhịp thở hoàn toàn khác biệt. Từ trung tâm thủ đô Thimphu, chỉ mất một đoạn ngắn chạy xe lên khu vực đài quan sát Sangaygang (ở độ cao khoảng 2.685 m so với mực nước biển) là bạn đã có thể bắt đầu tản bộ men theo con đường mòn ôm sát triền núi.

Khoảng cách địa lý không xa, nhưng không gian đổi khác rất nhanh. Chỉ sau mươi phút rảo bước, tiếng xe cộ dần tắt hẳn phía sau lưng. Thay vào đó là tiếng gió rít qua tán thông già và những khoảng mở khoáng đạt nhìn xuống thung lũng Thimphu thu nhỏ dưới chân.

Đó là lý do Wangditse mang lại cảm giác rất riêng: không phải vội vã ghé thăm một điểm di tích rồi rời đi, mà là một khoảng dừng thảnh thơi để ngắm nhìn lại toàn bộ thung lũng thủ đô từ một độ cao tĩnh lặng.

Nhiều tài liệu hướng dẫn du lịch mô tả cung đi bộ Sangaygang – Wangditse là một trong những tuyến đường dễ tiếp cận nhất quanh thủ đô Thimphu. Về thời gian đi thuần túy, bạn mất khoảng 40–45 phút mỗi chiều (một số cẩm nang đo khoảng 1,7 km mỗi chiều từ Sangaygang). Tuy vậy, thời lượng lý tưởng nên dành là khoảng 2–3 giờ nếu tính cả thời gian dừng ngắm cảnh, chụp hình và ghé thăm tu viện.

Đầu tuyến có một đoạn dốc lên ngắn, sau đó đường mòn phần lớn men ngang theo sườn đồi thoai thoải. Tuyến đi xuyên qua thảm thực vật đa dạng gồm rừng sồi (oak), thông xanh Himalaya (blue pine) và đỗ quyên (rhododendron), xen giữa là các khoảng mở thoáng đãng nhìn thẳng xuống thung lũng.

Đây không phải tuyến trek thử thách thể lực hay đòi hỏi kỹ năng leo núi mạo hiểm. Điểm thú vị nhất của cung đường nằm ở nhịp bước vừa vặn: đủ thong thả để bạn cảm nhận mùi nhựa thông mát rượi, ngắm nhìn vạt rừng thay đổi theo mùa và nhìn ngắm nếp sống bản địa hiện diện tự nhiên quanh triền núi.

Wangditse không chỉ được du khách ghé thăm. Với người dân thủ đô Thimphu, đây cũng là một cung đi bộ quen thuộc để rèn luyện sức khỏe, dã ngoại cuối tuần và thực hiện những chuyến viếng đền ngắn. Vì vậy, trên suốt đường đi, bạn hoàn toàn có thể bắt gặp những người dân địa phương đang tận hưởng triền núi này như một không gian thư giãn gần gũi của thành phố.

Cung đường cũng không chỉ có rừng cây tĩnh mịch. Men theo lối đi, bạn sẽ bắt gặp những khu vườn táo nhỏ và vài nếp nhà nông trang (farmhouse) truyền thống nép mình bên sườn dốc. Những hình ảnh mộc mạc này cho thấy vùng đồi quanh Thimphu là một cảnh quan văn hóa sống gắn liền mật thiết với sinh kế của cư dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Nhờ vậy, không gian nơi đây tạo cảm giác chuyển tiếp rất tự nhiên: đã tách khỏi phố thị ồn ào nhưng vẫn giữ được nét ấm áp của đời sống con người, trước khi mở ra chốn thanh tịnh của ngôi đền cổ.

Các nguồn tư liệu Bhutan hiện tại không hoàn toàn thống nhất về niên đại và cách đánh số Druk Desi gắn với Wangditse. Hồ sơ khảo cổ của Cục Văn hóa Bhutan đặt công trình vào thời Druk Rabgye, người giữ chức Druk Desi vào đầu thế kỷ XVIII, trong khi một số nguồn du lịch lại sử dụng mốc năm 1750. Vì vậy, cách tiếp cận an toàn và chính xác nhất là xác định Wangditse có nguồn gốc từ thế kỷ XVIII và gắn trực tiếp với thời kỳ Druk Desi.

Tên gọi Druk Wangditse trong truyền thống địa phương thường được diễn giải là “Temple on the Peak of Conquest” (Ngôi đền trên đỉnh Chinh Phục). Tên gọi này gắn liền với bối cảnh lịch sử thời Druk Desi và vị thế địa lý trên sườn đồi cao bao quát trọn vẹn thung lũng.

Đặc biệt, tư liệu liên quan đến chuyến đi của Samuel Davis năm 1783 (được trích lục trong các nghiên cứu lịch sử kiến trúc Bhutan) còn mô tả Wangditse như một “villa” của vị Druk Desi đương thời là Jigme Senge. Điều này cho thấy trong lịch sử, công trình không chỉ đơn thuần mang chức năng thờ tự Phật giáo, mà còn gắn liền mật thiết với đời sống, nơi lưu trú và quyền lực của giới cai trị thế tục Bhutan thời tiền quân chủ.

Một số tài liệu địa phương còn ghi rằng vị trí Wangditse từng được ngài Zhabdrung Ngawang Namgyal ban phước. Vì chi tiết này chủ yếu xuất hiện trong truyền thống địa phương, nên thích hợp xem nó như một lớp ký ức tôn giáo của địa điểm hơn là bằng chứng khảo cổ độc lập.

Dẫu vậy, lớp ký ức này giúp chúng ta cảm nhận được sự tôn kính mà người dân Bhutan dành cho sườn núi nơi Wangditse tọa lạc. Tại Bhutan, vị trí của một ngôi đền cổ luôn gắn liền mật thiết với địa thế phong thủy, cảnh quan tự nhiên và dòng chảy tín ngưỡng ngàn đời.

Một trong những góc chiêm nghiệm thú vị nhất khi đứng tại khoảng sân Wangditse là sự chênh lệch về thời gian giữa ngôi đền và đô thị phía dưới.

Wangditse có nguồn gốc từ thế kỷ XVIII, trong khi Thimphu chỉ chính thức trở thành thủ đô thường trực của vương quốc Bhutan vào giữa thế kỷ XX. Ngôi đền vì vậy đã có mặt tại triền núi này từ rất lâu trước khi phía dưới thung lũng xuất hiện diện mạo phố xá và bộ máy hành chính hiện đại như hôm nay.

Chi tiết này mang lại một góc nhìn thú vị: bạn đang đứng từ một công trình thế kỷ XVIII để ngắm nhìn trung tâm hành chính mới định hình của quốc gia. Tại Bhutan, lịch sử không nằm yên sau những lớp kính trưng bày, mà hiển hiện sống động ngay trong sự giao hòa giữa một điểm tựa cổ xưa và nhịp sống đương đại phía dưới.

Wangditse không giữ một hình thái kiến trúc duy nhất qua thời gian. Bản vẽ năm 1783 mô tả một cấu trúc ba tầng, trong khi hồ sơ khảo cổ cho biết một phần công trình đã được thay đổi đáng kể trong đợt trùng tu vào khoảng thập niên 1960 (khi Tashichho Dzong được tái thiết, một phần cấu trúc phía bắc của Wangditse được chuyển thành hai tầng để tôn trí tượng Đức Phật lớn). Vì vậy, dự án phục hồi sau năm 2011 không chỉ khắc phục hậu quả thiên tai mà còn phải giải quyết nhiều lớp biến đổi kiến trúc trước đó.

Trận động đất tháng 9/2011 gây hư hại nghiêm trọng cho Wangditse Lhakhang. Sau gần bảy năm thi công (khởi công từ tháng 7/2013), công việc phục hồi hoàn tất vào tháng 1/2020 và Wangditse được cử hành đại lễ khánh thành – thánh hóa (consecration) trang nghiêm vào ngày 5/2/2020.

Điều đáng chú ý là đây không phải một quá trình đập đi xây lại đơn thuần. Các chuyên gia bảo tồn của Cục Văn hóa Bhutan đã kết hợp giữa khai quật khảo cổ, nghiên cứu văn bản lịch sử và phân tích vật liệu truyền thống để xác định hình thái lịch sử của quần thể.

Một trong những tài liệu quý giá nhất được sử dụng là bản phác họa do Samuel Davis, thành viên phái bộ Anh đến Bhutan năm 1783, thực hiện. Hơn hai thế kỷ sau, bản phác họa này trở thành một tài liệu tham chiếu quan trọng giúp các nhà bảo tồn hiểu rõ hơn quy mô và hình thức của cấu trúc lịch sử trước đây.

Sự kết hợp giữa khảo cổ học và tư liệu của Samuel Davis đã giúp dự án hiểu rõ hơn hình thái lịch sử của Wangditse và xác định quy mô phù hợp cho công tác phục hồi.

Hồ sơ phục chế của Cục Văn hóa Bhutan cho thấy dự án áp dụng các giải pháp bảo tồn thận trọng: các cấu kiện gỗ cũ được đánh giá để xác định khả năng tái sử dụng; tranh tường được xử lý bảo tồn bằng vật liệu và kỹ thuật thích hợp; kết cấu được bổ sung các giải pháp gia cường chống động đất; khảo cổ đồng thời xác định dấu tích của tường và lớp sàn Zhali cũ.

Đài truyền hình quốc gia Bhutan (BBS) ghi nhận rằng quá trình phục hồi có mở rộng công trình (enlarging the lhakhang), bổ sung Shakhor và các hạng mục phụ trợ. Điều quan trọng là việc mở rộng này nhằm đưa Wangditse trở lại gần hơn với quy mô lịch sử lớn hơn từng được xác định qua bản vẽ Samuel Davis năm 1783 và dấu tích khảo cổ, chứ không phải cơi nới tùy ý theo nhu cầu hiện đại.

Điều này khiến Wangditse trở thành một ví dụ tiêu biểu về bảo tồn di sản tại Bhutan: tôn trọng các lớp kiến trúc lịch sử đã được xác định qua tư liệu và khảo cổ, đồng thời đảm bảo an toàn kết cấu bền vững cho công trình tiếp tục phụng sự đời sống tâm linh.

Wangditse ngày nay không phải một di tích lịch sử khép kín. Trong hệ thống tu viện cổ ở Bhutan, nhiều công trình lớn thường đón dòng người hành hương và khách viếng tấp nập, nhưng Wangditse vẫn giữ được không khí tu học tĩnh lặng của một tự viện nhỏ trên sườn đồi. Việc Giáo hội Phật giáo Bhutan (Zhung Dratshang) vẫn bổ nhiệm một Kangjup phụ trách tu viện cho thấy nơi đây tiếp tục duy trì vai trò bền bỉ trong đời sống tâm linh của thủ đô.

Gian chánh điện nổi bật với pho tượng Đức Phật Thích Ca (Shakyamuni) bằng đồng lớn cao qua hai tầng lầu, hai bên là tôn tượng Bồ tát Jampelyang (Văn Thù Sư Lợi) và Chenrezig (Quán Thế Âm), cùng hệ thống tranh tường quý giá thuộc truyền thống Drukpa Kagyu.

Khi bước vào không gian thờ tự, bạn nên giữ giọng nói nhẹ nhàng, ăn mặc trang nghiêm (áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối) và luôn hỏi ý kiến chư tăng trước nếu có nguyện vọng chụp ảnh bên trong nội điện.

Nếu bắt gặp các tăng sĩ hay người dân địa phương đang tụng kinh hay thực hành nghi lễ, cách ứng xử phù hợp là giữ sự yên lặng, quan sát từ khoảng cách vừa phải để tôn trọng bầu không khí tu tập tôn nghiêm.

Trong khuôn viên tu viện có thiết trí một mani dungkhor (bánh xe cầu nguyện lớn). Khi thực hiện nghi thức kora, người Bhutan thường đi theo chiều kim đồng hồ quanh các bảo tháp và gian đền; bánh xe cầu nguyện cũng được quay theo chiều kim đồng hồ này.

Theo thông lệ Phật giáo Kim Cương Thừa, việc đi vòng quanh bảo tháp (kora) hay xoay bánh xe cầu nguyện luôn được thực hiện theo chiều kim đồng hồ. Bạn không bắt buộc phải thực hành các nghi thức này, nhưng việc nắm rõ quy ước căn bản sẽ giúp chuyến viếng thăm diễn ra tự nhiên và thể hiện sự tôn trọng với tín ngưỡng bản địa.

Chính nét sinh hoạt tôn giáo dung dị này tạo nên sự khác biệt cho Wangditse. Góc nhìn bao quát thung lũng có thể là lý do đưa bạn đến đây, nhưng sự tĩnh tại của một chốn thiền môn mới là điều đọng lại lâu nhất sau chuyến đi.

Vào những ngày trời quang, đứng từ triền núi Wangditse, bạn có thể nhìn bao quát toàn bộ pháo đài Tashichho Dzong đồ sộ bên bờ sông Wang Chhu – trung tâm hành chính và tôn giáo đầu não của Bhutan. Phóng tầm mắt sang sườn núi đối diện, đại tượng Phật Buddha Dordenma mạ vàng uy nghi hiện rõ trên nền trời xanh.

Điểm thú vị là khung cảnh này không hiện ra một lần như khi đứng trên đài quan sát cố định. Trên suốt lối đi, Thimphu lúc ẩn sau rặng thông già, lúc lại bất ngờ trải rộng dưới tầm mắt sau mỗi khúc ngoặt. Bước thêm một đoạn, những dải cờ cầu nguyện ngũ sắc lại lay động ở tiền cảnh, làm nền cho thung lũng mở rộng phía xa.

Nhịp điệu ẩn hiện liên tục ấy tạo nên sức hút riêng cho cung đường: phong cảnh không đứng yên mà chuyển động sinh động theo từng bước chân của bạn.

Một trong những dấu ấn thị giác quen thuộc trên cung đường này là hàng ngàn dải cờ cầu nguyện ngũ sắc (lungta) giăng dài theo triền đồi. Trong quan niệm Kim Cương Thừa, mỗi cơn gió thổi qua lá cờ phong mã sẽ mang theo lời kinh an lành lan tỏa khắp không gian – hình ảnh biểu tượng thường thấy trong mỗi bộ ảnh hành trình Bhutan.

Khi tản bộ qua những đoạn đường giăng cờ, bạn nên bước cẩn thận để tránh giẫm chân lên mép cờ hoặc kéo căng dây buộc. Giữ sự trân trọng với các biểu tượng tâm linh bản địa chính là cách đẹp nhất để hòa mình vào tinh thần của vùng đất này.

Sangaygang là điểm xuất phát phổ biến và thuận tiện nhất, nhưng bạn cũng có thể linh hoạt kết hợp lịch trình tùy theo thời gian và sở thích. Tuyến đường này rất thích hợp để ghép chung với chuyến thăm Khu bảo tồn Motithang Takin nằm ngay trên trục đường xe dẫn lên đồi Sangaygang, nơi bạn có thể tận mắt quan sát loài linh vật quốc gia có hình dáng kỳ thú của Bhutan.

Với những ai mong muốn hành trình dài hơn, Wangditse cũng nằm trong mạng lưới đường mòn kết nối lên Chhokhortse Goenpa và các tuyến trekking xa hơn về phía tu viện Phajoding. Điều này cho thấy Wangditse đóng vai trò như một điểm kết nối quan trọng trong mạng lưới đường mòn sườn núi Thimphu chứ không phải một điểm đến cụt.

Wangditse phù hợp với kiểu hành trình nào?

Wangditse cực kỳ thích hợp cho một buổi sáng không cần quá nhiều áp lực vận động nặng. Cung đường mang lại cảm giác tách biệt rõ rệt khỏi nhịp sống đô thị: đủ gần Thimphu để không tiêu tốn trọn vẹn cả ngày, nhưng cũng đủ cao và xa để mang lại một góc nhìn mới lạ về thủ đô.

Điều khiến nơi này trở nên đặc biệt không nằm ở thử thách thể lực, mà ở nhịp độ trải nghiệm phong phú. Chỉ trong vài giờ đồng hồ, bạn vừa được ngắm nhìn Thimphu từ trên cao, bước chân dưới bóng râm của rừng sồi và thông xanh, tản bộ qua những vườn táo mộc mạc bên sườn đồi, rồi tiếp cận một di sản thế kỷ XVIII gắn liền với câu chuyện phục hồi đầy cảm hứng sau trận động đất.

Nên dành bao lâu cho Wangditse?

Nếu lựa chọn tuyến khứ hồi Sangaygang – Wangditse, khoảng 2–3 giờ là thời lượng lý tưởng để vừa đi vừa dừng chụp ảnh, trò chuyện cùng hướng dẫn viên và thảnh thơi thưởng lãm tu viện. Nếu lịch trình Thimphu rộng rãi, bạn có thể kết hợp cung đường này cùng điểm ngắm cảnh Sangaygang Viewpoint hoặc khu bảo tồn loài linh vật quốc gia Motithang Takin Preserve ngay gần chân dốc xuất phát.

Dẫu vậy, Wangditse sẽ tỏa sáng trọn vẹn nhất nếu nó không bị nhồi nhét quá vội vàng giữa quá nhiều điểm tham quan liên tiếp. Một buổi sáng đủ thong thả luôn là món quà tuyệt vời nhất cho trải nghiệm này.

Thời điểm nào phù hợp nhất để khởi hành?

Theo kinh nghiệm du lịch Bhutan thực tế, hai thời điểm đẹp nhất để trải nghiệm cung đường này là mùa xuân (tháng 3 – tháng 5) khi hoa đỗ quyên nở rộ khắp triền đồi, và mùa thu (tháng 9 – tháng 11) với tiết trời khô ráo, bầu trời xanh trong và nắng vàng dịu nhẹ.

Vào mùa hè (tháng 7 – 8), những cơn mưa rào có thể làm đất trơn trượt ở các lối dốc. Vào mùa đông, trời lạnh và gió mạnh hơn, một số đoạn râm mát có thể có sương băng. Dù chỉ là một short hike nhẹ, bạn vẫn nên chuẩn bị một đôi giày đi bộ có độ bám tốt để tự tin sải bước. Nếu muốn chụp ảnh đẹp, thời điểm đầu buổi sáng hoặc cuối buổi chiều sẽ cho ánh sáng xiên dịu mắt và giàu chiều sâu nhất.

Vương quốc Bhutan không thiếu những tu viện đồ sộ như Tashichho Dzong hay Punakha Dzong, cũng không thiếu những cung trek dài ngày đầy thử thách giữa rặng tuyết sơn Himalaya.

Trong tour du lịch Bhutan 5N4Đ của FIT TOUR, buổi đi bộ lên Wangditse được sắp xếp như một khoảng lắng tự nhiên giữa lịch trình: vừa đủ vận động để đón luồng không khí thanh sạch của rặng Himalaya, vừa đủ thảnh thơi để ngắm nhìn một Thimphu đa chiều trước khi viếng thăm ngôi đền thế kỷ XVIII.

Bạn bắt đầu từ chân phố Thimphu, dần dần rời xa đô thị, bước vào rừng cây, dừng chân nhìn xuống nơi mình vừa rời khỏi, rồi mới bước tới một công trình tôn giáo cổ xưa vừa đi qua cuộc phục hồi bằng tri thức bảo tồn đương đại.

Chính trình tự trải nghiệm ấy khiến Wangditse luôn xứng đáng là một điểm nhấn khó quên trong hành trình khám phá Bhutan. Ở nơi này:

“Con đường không chỉ là cách để đến tu viện. Con đường là một phần của cách người ta hiểu tu viện.”

Wangditse không cần phải là điểm đến ồn ào hay nổi tiếng nhất Thimphu mới trở nên đáng nhớ trong lòng du khách.

Một cung đường men sườn núi, những dải cờ cầu nguyện, Thimphu phía dưới và một ngôi đền được phục hồi bằng cả khảo cổ lẫn tư liệu thế kỷ XVIII — từng lớp ấy khiến Wangditse vượt khỏi phạm vi của một short hike đơn thuần.

Đến cuối con đường, Thimphu vẫn nằm phía dưới, nhưng góc nhìn về thành phố đã có thêm một lớp khác.

Đôi khi, muốn hiểu sâu sắc một thành phố, người ta cần rời khỏi nó một đoạn.