Pháo đài Tashichho Dzong, Bhutan - lịch sử và quyền lực vinh quang

Tashichho Dzong nằm ở phía bắc thủ đô Thimphu, tọa lạc ngay bên bờ tây dòng sông Wang Chhu (còn gọi là Thimphu Chhu). Địa thế ở đây khá bằng phẳng, được bao bọc bởi những sườn đồi thoai thoải của lòng chảo thung lũng.

Khác với các pháo đài quân sự hiểm trở xây trên mỏm đá nhìn xuống hẻm sâu như pháo đài Trongsa Dzong ở miền trung, Tashichho Dzong nằm trong một không gian mở rộng rãi, xung quanh có vườn cây và thảm cỏ xanh chạy dọc bờ sông.

Từ đường mòn đi bộ tại tu viện Wangditse Lhakhang trên sườn đồi phía tây, bạn có thể nhìn thấy trọn vẹn khuôn viên Tashichho Dzong trải dài ven sông và ngắm nhìn toàn cảnh thung lũng Thimphu trong chuyến du lịch Bhutan.

Theo truyền thống lịch sử phổ biến, nguồn gốc của địa điểm này bắt đầu vào năm 1216 khi Lama Gyalwa Lhanangpa (thuộc nhánh Lhapa/Drigung Kagyu) cho dựng một cơ sở ban đầu trên sườn đồi phía trên thung lũng Thimphu.

Công trình ấy được đặt tên là Dho-Ngon Dzong, thường được dịch là “Pháo đài Đá Xanh”. Khu đất ban đầu này ngày nay chính là tu viện và trường Phật học Dechen Phodrang, nằm ở vị trí cao hơn hẳn so với Tashichho Dzong hiện thời.

Sau thời Lhanangpa, cơ sở này được tiếp quản bởi Pajo Drukgom Zhigpo – vị lạt-ma có vai trò đặt nền móng vững chắc cho dòng truyền thừa Drukpa Kagyu tại Bhutan. Phải đến thế kỷ XVII, khi Zhabdrung Ngawang Namgyal đến Thimphu, công trình mới được tái thiết và mang tên Tashichho Dzong như ngày nay.

Thế kỷ XVII đánh dấu sự ra đời của pháo đài mang tên Tashichho Dzong dưới thời Zhabdrung Ngawang Namgyal – vị lãnh tụ có công quy tụ các thung lũng phân tán thành một quốc gia Bhutan thống nhất.

Về mốc năm chính xác, các tư liệu hiện có độ chênh nhỏ: nguồn chính quyền Thimphu ghi năm 1641, trong khi tư liệu học thuật Treasury of Lives ghi nhận dzong mới đã hoàn thành từ khoảng năm 1631. Theo sử liệu Bhutan, nhận thấy cơ sở cũ trên sườn đồi không đủ chỗ cho cả quan chức hành chính lẫn tăng chúng tu học, Zhabdrung đã cho xây một pháo đài mới ở vị trí thấp hơn ngay cạnh dòng sông. Công trình mới được thánh hiến và mang tên Tashichho Dzong (trong các ghi chép thời thuộc địa, người Anh thường ghi âm thành Tassisudon hoặc Tashichhoidzong).

Đến cuối thế kỷ XVII, Druk Desi thứ tư Tenzin Rabgye cho xây thêm một giảng đường hội chúng lớn (tshokhang) tại Tashichho Dzong để phục vụ các buổi đại lễ của tăng đoàn.

Tashichho Dzong bạn nhìn thấy ngày nay không phải là một khối kiến trúc giữ nguyên vẹn từ thế kỷ XIII hay XVII, mà đã trải qua nhiều lần sửa chữa và dựng lại sau các biến cố thiên tai.

Theo tài liệu Seeds of Faith, sau trận hỏa hoạn thiêu rụi phần lớn dzong cũ vào năm 1772, Druk Desi thứ 16 Sonam Lhundrup đã cho dựng lại công trình tại vị trí hiện nay ven sông Wang Chhu và được Je Khenpo thứ 13 Yonten Taye làm lễ thánh hiến. Một số nghiên cứu khác cho thấy thế kỷ XVIII là giai đoạn dzong trải qua nhiều đợt cháy và sửa chữa liên tiếp (như các mốc 1760, 1772, 1777), đồng thời đánh dấu việc chuyển hẳn các hoạt động từ khu đồi cao xuống bờ sông.

Đến năm 1897, trận động đất lớn ở vùng Himalaya khiến pháo đài hư hại nặng. Tháp trung tâm (Utse) sau đó được dựng lại vào khoảng năm 1902, trước khi toàn bộ quần thể bước vào đợt đại trùng tu lớn trong thập niên 1960.

Quy mô và hình dáng Tashichho Dzong ngày nay chủ yếu được định hình từ đợt đại trùng tu bắt đầu vào năm 1962 dưới thời vị Quốc vương thứ ba – Druk Gyalpo Jigme Dorji Wangchuck – sau khi chính phủ quyết định chuyển thủ đô về Thimphu thay vì luân chuyển từ cố đô Punakha.

Dưới sự chỉ huy của nghệ nhân bậc thầy Zopen Parpa Yodsel, công trình cơ bản hoàn thành vào khoảng năm 1968 và làm lễ thánh hiến vào năm 1969. Toàn bộ quá trình xây dựng áp dụng kỹ thuật mộng gỗ truyền thống của Bhutan, ghép nối các thanh dầm và vì kèo gỗ khít khao mà vững chãi.

Theo cuốn sách Seeds of Faith, cuộc đại trùng tu này đã giữ lại ba công trình quan trọng từ pháo đài cũ:

• • Tòa tháp trung tâm (Utse).
• • Ngôi đền Lhakhang Sarp.
• • Gian thờ hộ pháp chính (Gönkhang).

Trong khi đó, toàn bộ các dãy nhà hành chính hai tầng bao quanh (outer ranges), bốn tháp góc ba tầng và các lớp mái thếp vàng che chắn khoảng sân trong đều được tạo dựng mới trong đợt này.

Tashichho Dzong được thiết kế theo đúng tinh thần chhoesi nyi – thể chế quản lý kết hợp giữa hành chính thế tục và tôn giáo do Zhabdrung khởi xướng từ thế kỷ XVII. Trong mô hình ban đầu, Druk Desi điều hành nhánh hành chính, còn Je Khenpo phụ trách công việc tâm linh; cả hai cùng vận hành trong một hệ thống chung do Zhabdrung thiết lập.

Trước khi vương triều Wangchuck thiết lập nền quân chủ vào năm 1907, Tashichho Dzong chính là nơi làm việc của các đời Druk Desi. Về sau, khi quyền lực chuyển sang Quốc vương, pháo đài tiếp tục giữ vai trò đầu não kép:

• • Khu vực Hoàng gia & Hành chính: Nơi đặt Phòng Ngai vàng (Throne Room) của Quốc vương Druk Gyalpo, các văn phòng làm việc của Nhà vua và một số cơ quan chính phủ.
• • Khu vực Tôn giáo: Không gian cư ngụ và hành lễ của Tăng đoàn Trung ương trong mùa hè dưới sự dẫn dắt của Đức Đại Tăng thống Je Khenpo.

Bố cục này chia pháo đài thành hai nửa chức năng rõ rệt quanh tháp trung tâm: một bên dành cho văn phòng làm việc của Quốc vương cùng các bộ ngành, bên còn lại là nơi sinh hoạt và tụng niệm của tăng chúng.

Một nét sinh hoạt tôn giáo đặc thù của Bhutan vẫn duy trì đều đặn hàng năm là lịch chuyển nơi ở theo mùa của Tăng đoàn Trung ương (Central Monastic Body).

Theo thông lệ được Đài Truyền hình Quốc gia Bhutan (BBS) cập nhật hàng năm, Tăng đoàn trải qua khoảng sáu tháng mùa đông tại thung lũng ấm áp của Punakha Dzong. Đến ngày mùng 1 tháng 4 âm lịch Bhutan (thường vào tháng 5 dương lịch), Đức Je Khenpo cùng các tăng sĩ sẽ di chuyển vượt qua đèo Dochula để về Tashichho Dzong bắt đầu khóa an cư mùa hè.

Tập tục luân chuyển này bắt nguồn từ thời Zhabdrung ở thế kỷ XVII và cho đến nay vẫn là một sự kiện tôn giáo quan trọng gắn kết đời sống giữa hai cố đô của vương quốc.

Cuốn sách Seeds of Faith thống kê trong khuôn viên Tashichho Dzong có khoảng 30 ngôi đền, điện thờ và nhà nguyện lớn nhỏ. Tuy nhiên, phần lớn trong số này là nơi tu tập nội bộ của các nhà sư và không mở cửa cho du khách.

Do quy định cấm chụp ảnh nghiêm ngặt bên trong các điện thờ nhằm giữ gìn sự trang nghiêm, du khách ít khi thấy ảnh nội thất của Tashichho Dzong trên mạng xã hội. Khi vào trong, bạn nên dành thời gian quan sát kỹ các mảng gỗ chạm khắc sơn màu sặc sỡ trên ô cửa sổ, hàng cột và các bức tranh tường Phật giáo trong những gian phòng được phép tham quan.

Đến năm 2002, dzong được cung thỉnh thêm bức tranh cuộn khổng lồ Neten Chudrug Thongdrol (vẽ 16 vị La Hán). Bức tranh quý này thường chỉ được mở ra treo trang nghiêm vào những dịp đại lễ quan trọng để tăng chúng và người dân chiêm bái.

Là một trong những sự kiện văn hóa – tôn giáo quy mô nhất trong hệ thống các lễ hội Bhutan, Thimphu Tshechu được khởi xướng vào năm 1670 dưới thời Druk Desi thứ tư Tenzin Rabgye (theo tài liệu lưu trữ từ Thư viện Công cộng New York NYPL và tổ chức Core of Culture).

Trước khi Tshechu chính thức khai mạc, một nghi lễ thiêng liêng khác là Lhamoi Dromche (dâng cúng nữ hộ pháp Palden Lhamo) sẽ diễn ra ngay trong khoảng sân trong của Tashichho Dzong. Sau nghi lễ này mới bước vào ba ngày hội Tshechu rộn ràng.

Trong cách nói phổ thông, du khách thường bảo nhau "đi xem lễ hội ở Tashichho Dzong". Nhưng trên thực tế, các màn múa thiêng công cộng phục vụ người dân và khách thập phương được tổ chức tại quảng trường Tendrelthang ngay sát bờ thành pháo đài.

Tại Tendrelthang, bạn sẽ được xem các điệu múa mặt nạ Cham truyền thống như Zhana Cham (múa nón đen), Pholay Molay, và đặc biệt là Drametse Nga Cham – điệu múa trống mặt nạ xuất xứ từ miền đông Drametse đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể. Để hòa mình trọn vẹn vào không khí ngày hội, nhiều du khách thường chọn hành trình tour Bhutan 5N4Đ của FIT TOUR với lịch trình bay thẳng và tham dự các nghi thức linh thiêng tại đây.

Vì Tashichho Dzong là nơi làm việc thực tế của hoàng gia và tăng chúng, du khách cần lưu ý một số quy định và kinh nghiệm thực địa sau:

• • Thời lượng tham quan: Nếu chỉ đi dạo các khoảng sân trong của dzong, bạn mất khoảng 45–60 phút. Trong các hành trình của FIT TOUR, chúng tôi thường dành 1,5–2 giờ để du khách thong thả dạo bộ ngắm cảnh ven sông Wang Chhu, ghé quảng trường Tendrelthang và nghe thuyết minh chi tiết về lịch sử – thể chế.
• • Khung giờ đón khách: Vào các ngày làm việc trong tuần, dzong chỉ mở cửa cho khách du lịch sau khi các cơ quan công quyền tan sở (cuối buổi chiều). Vào cuối tuần hoặc ngày lễ, khung giờ đón khách thường linh hoạt hơn. Bạn nên nhờ hướng dẫn viên kiểm tra lại giờ cụ thể trong ngày.
• • Quy chuẩn trang phục: Theo khuyến nghị của Cục Du lịch Bhutan, du khách cần mặc trang phục lịch sự, che kín vai và quá đầu gối. Bạn cần bỏ mũ nón và tháo giày dép khi bước vào những điện thờ có yêu cầu (xem thêm kinh nghiệm du lịch Bhutan).
• • Hướng dẫn viên được cấp phép: Quy định hiện hành của Bhutan yêu cầu mọi du khách quốc tế khi vào tham quan dzong và các di tích tôn giáo đều phải có hướng dẫn viên bản địa được cấp phép đi cùng.
• • Xem hạ cờ cuối ngày: Nếu vào dzong vào cuối buổi chiều ngày làm việc, bạn có thể tình cờ chứng kiến nghi thức hạ quốc kỳ trang nghiêm của đội cảnh vệ hoàng gia trước khi đóng cửa công sở.
• • Gợi ý về thời điểm: Vào mùa đông (khoảng tháng 2), lượng khách du lịch vắng hơn nhiều so với mùa lễ hội mùa thu, giúp bạn tận hưởng không gian pháo đài rất tĩnh tại. Nếu muốn kết hợp xem các màn múa Cham lớn trong năm, bạn nên tham khảo trước lịch lễ hội Bhutan để lên kế hoạch bay phù hợp.
• • Ngắm pháo đài lên đèn: Khi đêm xuống, toàn bộ hệ thống đèn chiếu sáng quanh dzong được bật lên, soi bóng những bức tường trắng và mái vàng thếp xuống dòng sông Wang Chhu tạo nên góc nhìn rất đẹp từ bờ bên kia.

Hơn 800 năm kể từ nền móng đầu tiên của Lama Gyalwa Lhanangpa, Tashichho Dzong đã trải qua nhiều lần bị tàn phá bởi hỏa hoạn và động đất rồi lại được người dân Bhutan kiên trì dựng lại. Pháo đài ngày nay là sự kết tinh giữa những cấu trúc cổ được giữ lại như tháp Utse và quy mô mở rộng bề thế từ thập niên 1960 dưới thời Quốc vương Jigme Dorji Wangchuck.

Điểm cuốn hút nhất khi đến Tashichho Dzong là bạn được tận mắt chứng kiến một di sản đang vận hành trong đời sống thực tế: ban ngày là nơi làm việc của Quốc vương và các bộ ngành chính phủ, mùa hè là nơi tu học của hàng trăm tăng sĩ, và đến mùa thu lại rộn rã tiếng trống hội Tshechu bên dòng sông Wang Chhu.

Trong hành trình tour Bhutan 5N4Đ của FIT TOUR, buổi chiều ghé thăm Tashichho Dzong luôn để lại ấn tượng sâu đậm – khoảnh khắc bạn đứng giữa những bức tường trắng khổng lồ, ngắm nhìn cờ hoàng gia hạ xuống khi hoàng hôn buông và cảm nhận trọn vẹn sự tĩnh tại của vương quốc hạnh phúc.