Lễ Hội Đèn Lồng Trung Quốc: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa & Phong Tục

Lễ hội Đèn lồng diễn ra vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch hàng năm — tức đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới.

Trong tiếng Trung, tên gọi phổ biến nhất là 元宵节 (Yuánxiāo Jié). Ngoài ra, lễ hội còn có những tên gọi truyền thống trang trọng khác như 上元节 (Thượng Nguyên tiết) hay dân dã là 灯节 (Lễ hội Đèn). Đây là một trong những ngày lễ quan trọng bậc nhất khép lại chuỗi phong tục đón xuân ở Trung Quốc.

Ngày 15 mang ý nghĩa thiêng liêng bởi đây là lần đầu tiên trong năm âm lịch mặt trăng đạt trạng thái tròn đầy viên mãn. Vì thế, bộ ba hình tượng trăng tròn, đèn sáng và gia đình đoàn tụ luôn gắn liền với nhau trong tâm thức của người Á Đông.

Cần phân biệt rõ giữa ngày lễ Nguyên Tiêu (元宵节) và sự kiện Hội Đèn (灯会 - Dēnghuì). Nguyên tiêu chính xác là ngày 15, nhưng các hội đèn nghệ thuật lớn tại các thành phố thường bắt đầu từ trước đó vài ngày và có thể kéo dài đến cuối tháng Giêng.

Nguyên Tiêu diễn ra sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán chính thức của nhà nước, nên đây không phải là ngày nghỉ lễ toàn quốc. Đất nước không "đóng cửa", các dịch vụ du lịch, giao thông và nhà hàng vẫn hoạt động bình thường, nhưng các khu vực tổ chức hội đèn sẽ cực kỳ đông đúc vào buổi tối.

Dù là dấu mốc khép lại chuỗi hoạt động Tết, Lễ hội Đèn lồng lại mang một bầu không khí và tính chất hoàn toàn khác biệt so với những ngày đầu năm mới:

Trong đời sống văn hóa Trung Hoa, “闹元宵” (nào Yuánxiāo) là cách gọi phổ biến cho không khí vui hội tưng bừng của dịp Nguyên tiêu, khi người dân ra phố thưởng đèn, xem biểu diễn dân gian, đoán câu đố chữ Hán, thưởng thức bánh nóng hổi và tham gia các hoạt động kết nối cộng đồng.

Nguồn gốc Lễ hội Đèn lồng chưa có một cách giải thích duy nhất. Theo các tài liệu nghiên cứu văn hóa và truyền thông chính thống (như Tân Hoa Xã, tài liệu nghiên cứu của Văn phòng Triết học & Khoa học xã hội Trung Quốc), thời điểm định hình chính xác của phong tục Nguyên tiêu trong giới học thuật vẫn còn nhiều cuộc thảo luận.

Các tập tục liên quan đến Nguyên tiêu đã manh nha xuất hiện từ thời Hán – Ngụy – Lục triều, sau đó phát triển mạnh mẽ cùng đời sống đô thị thời Đường – Tống. Tục thắp đèn cũng được giải thích qua nhiều lớp văn hóa bồi đắp qua hàng ngàn năm:

Đời sống về đêm mới thực sự làm Nguyên tiêu phát triển thành một đại lễ hội đô thị rực rỡ. Trong lịch sử phong kiến Trung Hoa, các đô thị lớn thường áp dụng lệnh giới nghiêm ban đêm (kim ngô lệnh) vô cùng nghiêm ngặt.

Theo các ghi chép lịch sử (như Tây Đô tạp ký), vào thời nhà Đường, triều đình đã đặc biệt nới lỏng lệnh giới nghiêm vào đêm 15 và trước/sau một ngày để người dân tự do ra ngoài thưởng đèn, hình thành nên những chợ hoa đăng sầm uất thâu đêm suốt sáng.

Cùng với sự phồn vinh của đô thị, thời lượng mở hội đèn tại các kinh thành lớn (như Trường An, Khai Phong) thường được ghi nhận kéo dài qua các triều đại (dù không phải là luật áp dụng chung cho toàn quốc):

Trong xã hội xưa, Nguyên tiêu là dịp hiếm hoi trong năm phụ nữ được tự do ra ngoài vào ban đêm, nam nữ thanh niên có cơ hội dạo bước gặp gỡ dưới ánh trăng. Không khí nhộn nhịp và tươi vui của đêm hội đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các thi nhân:

* Lưu ý: Mặc dù mang nhiều nét lãng mạn trong thi ca, trong văn hóa hiện đại ngày lễ Thất Tịch (Qixi - mùng 7 tháng 7 âm lịch) mới là ngày lễ tình nhân truyền thống chính thức của Trung Quốc.

Tại Lễ hội Đèn lồng, đèn không chỉ để thắp sáng mà là tác phẩm tạo hình nghệ thuật. Những chiếc đèn truyền thống được chế tác muôn hình vạn trạng: từ rồng phượng, hoa sen, chim muông, cá chép, cho đến các nhân vật lịch sử và tiểu thuyết thần thoại.

Việc chế tác đèn lồng truyền thống kết hợp nhiều kỹ thuật thủ công như chạm khắc khung tre gỗ, đan lát mây tre, vẽ tranh thủy mặc, cắt giấy và thêu lụa.

社火 (Shèhuǒ) là tên gọi chung cho các hình thức diễn xướng dân gian truyền thống trong lễ hội đầu năm, đặc biệt thịnh hành ở miền Bắc và Tây Bắc Trung Quốc (như Thiểm Tây, Sơn Tây, Cam Túc).

Xã Hỏa bao gồm các đoàn diễu hành đường phố, nghệ nhân hóa trang thành các nhân vật thần thoại, múa cà kheo, đấu võ cổ truyền và múa trống hội. Cụm từ “社火闹元宵” mang ý nghĩa: dùng các đoàn nghệ thuật dân gian làm cho không khí đêm Nguyên tiêu thêm phần tưng bừng, huyên náo.

Không chỉ xoay quanh đèn hoa, đêm Nguyên tiêu xưa còn có phong tục 走百病 (Zǒu bǎi bìng - Đi để xua tan trăm bệnh) (còn gọi là 走桥 - Tẩu kiều hay 游百病) với nhiều biến thể phong phú tùy theo từng vùng miền.

Điểm chung của phong tục này là vào đêm rằm, phụ nữ cùng nhau khoác áo ấm đi dạo qua các cây cầu cổ hoặc bờ thành với niềm tin vượt qua tai ách, cầu chúc sức khỏe dồi dào.

Tại Bắc Kinh xưa, phong tục Tẩu Bách Bệnh phát triển thành một biến thể dân gian đặc thù gọi là “摸钉” (Ma đinh - Sờ đinh tán cổng). Đây hoàn toàn là một tập tục truyền miệng của dân chúng, không phải nghi lễ chính thức của triều đình: Phụ nữ dạo bước qua các con phố cổ Hutong rồi đến sờ tay vào các hàng đinh tán bằng đồng trên cổng các tòa thành cổ (chủ yếu là cổng thành Bắc Kinh, đôi khi ở vòng ngoài Tử Cấm Thành) để cầu may mắn và bình an.

Tại khu vực Mân Nam, tiêu biểu nhất là Tuyền Châu (Phúc Kiến), phong tục 送花灯 (Tặng hoa đăng) là một nét văn hóa gia đình vô cùng ấm áp. Gia đình nhà ngoại sẽ gửi tặng đèn lồng cho con gái mới kết hôn trong dịp Nguyên tiêu như một lời chúc phúc “添丁” (Thiêm đinh) — chúc gia đình sớm có thêm thành viên mới.

Lời chúc này bắt nguồn từ sự đồng âm thú vị trong chữ Hán giữa 灯 (Dēng - Đèn) và 丁 (Dīng - Đinh / Người / Thành viên gia đình).

Thả đèn trời không phải là hoạt động đại diện cho Lễ hội Đèn lồng trên toàn Trung Quốc!

Cụm từ tiếng Anh “Lantern Festival” đôi khi khiến du khách hiểu lầm rằng Lễ hội Đèn lồng đồng nghĩa với việc thả hàng vạn chiếc đèn trời (Khổng Minh đăng) bay lên không trung. Thực tế, để đảm bảo an toàn phòng cháy chữa cháy, việc thả đèn trời tự do đã bị cấm ở hầu hết các thành phố lớn tại Trung Quốc đại lục.

Trải nghiệm cốt lõi của Lễ hội Đèn lồng (Yuanxiao) truyền thống là thưởng ngoạn các đại cảnh hoa đăng cố định trên phố, điêu khắc ánh sáng nghệ thuật, giải câu đố chữ Hán và hòa mình vào diễn xướng Xã Hỏa.

Không có một món ăn duy nhất đại diện cho toàn bộ ẩm thực đêm Nguyên tiêu Trung Hoa. Mỗi vùng miền lại lưu giữ những nét phong vị độc đáo:

Lễ hội Đèn lồng chính là một "bảo tàng sống" ngoài trời quy tụ hàng loạt Di sản văn hóa phi vật thể (Non-heritage / 非遗) đặc sắc:

Tại các thành phố lớn như Bắc Kinh hay Hồ Bắc trong các dịp Nguyên tiêu gần đây, các sự kiện văn hóa thường kết hợp tới 9 loại hình di sản phi vật thể vào các đêm hội đèn và chợ phiên truyền thống.

Mỗi vùng miền tại Trung Quốc lại sở hữu phong cách hội đèn mang đậm dấu ấn văn hóa riêng:

Lễ hội Đèn lồng không phải là một sản phẩm du lịch đơn nhất. Khi lên kế hoạch du lịch, bạn có thể lựa chọn hai phong cách trải nghiệm khác nhau tùy theo sở thích:

Để có chuyến thưởng đèn trọn vẹn và thoải mái, bạn nên nắm rõ các nguyên tắc thực tế sau:

Lễ hội Đèn lồng không hề bị “đóng băng” trong quá khứ mà đang được tái thiết kế và hòa nhập một cách sáng tạo vào đời sống đô thị hiện đại.

Tại các đô thị lớn ngày nay, sự kết hợp giữa công nghệ ánh sáng tân tiến, nghệ thuật sắp đặt hiện đại cùng các không gian di sản phi vật thể và chợ văn hóa sáng tạo đã giúp ngày hội Nguyên tiêu vừa giữ trọn chiều sâu tâm linh truyền thống, vừa tràn đầy sức sống tươi mới của thế kỷ 21.