Tết Trung Thu Trung Quốc: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa & Phong Tục

Hằng Nga – Hậu Nghệ là câu chuyện dân gian gắn với mặt trăng, không phải nguyên nhân lịch sử duy nhất tạo ra ngày lễ.

Chuyện kể rằng Hậu Nghệ sau khi bắn rụng 9 mặt trời cứu thế gian thì được ban thuốc trường sinh. Chàng giao thuốc cho vợ là Hằng Nga cất giữ. Về sau, để bảo vệ linh dược khỏi tay kẻ xấu Phùng Mông, Hằng Nga đành nuốt trọn rồi bay vút lên cung Quảng Hàn.

Hình tượng Hằng Nga lý giải cho cái chất tình của đêm Trung thu: Trăng là nơi người ta gửi gắm nỗi nhớ. Người dưới trần gian ngẩng lên nhìn trăng cũng là lúc gửi trọn tấm lòng về phương xa.

Ngoài Hằng Nga, thế giới cung trăng trong tâm thức người Trung Quốc còn có hai nhân vật quen thuộc:

• Thỏ Ngọc (玉兔 - Ngọc Thố): Chú thỏ trắng hiền lành sống dưới bóng cây quế, ngày đêm miệt mài cầm chày giã thuốc trường sinh.
• Ngô Cương (吴刚): Chàng tiều phu phải chịu phạt đốn cây nguyệt quế trên cung trăng, nhưng thân cây cứ mỗi lần chặt xong lại tự liền lại như cũ.

Những biểu tượng này xuất hiện dày đặc trên hộp bánh Trung thu, tranh vẽ dân gian và các chương trình nghệ thuật mùa lễ hội.

Nếu Hằng Nga và Ngọc Thố thuộc thế giới truyền thuyết trên cung trăng thì 兔儿爷 (Tù'ér Yé) lại là một hình tượng bước xuống đời sống dân gian.

Những pho tượng đất hình thỏ mặc áo, đội mũ, đôi khi cưỡi thú hoặc khoác trang phục như quan võ từng xuất hiện trong các gia đình Bắc Kinh vào dịp Trung thu. Ban đầu, hình tượng này có liên hệ với tục tế trăng; về sau, nó trở thành đồ chơi và vật trang trí dành cho trẻ em.

Đây là một ví dụ rất hay cho thấy truyền thuyết về Ngọc Thố không chỉ nằm trên giấy hay trong chuyện kể mà còn biến thành một hình tượng vật chất trong đời sống Trung Quốc.

1. Bánh Trung Thu Có Từ Bao Giờ?

Dù bánh Trung thu ngày nay gần như không thể tách rời khỏi ngày lễ, nhưng món bánh này không xuất hiện ngay từ buổi sơ khai.

Thực ra, từ “月饼” (Nguyệt bính) đã được ghi chép lại từ thời Nam Tống. Dù vậy, chưa chắc chiếc bánh thời đó đã mang đầy đủ ý nghĩa như bây giờ. Phải qua một thời gian dài, người ta mới dần gắn kết việc tặng bánh, ăn bánh với ngày Trung thu và biểu tượng đoàn viên.

2. Vì Sao Bánh Trung Thu Có Hình Tròn?

Hình tròn là một biểu tượng liên kết: Trăng tròn trên cao — Bánh tròn trên đĩa — Gia đình sum họp vẹn tròn.

Theo phong tục truyền thống, chiếc bánh thường được cắt thành nhiều phần và chia cho các thành viên trong gia đình cùng thưởng thức, qua đó củng cố trực tiếp ý nghĩa đoàn viên của ngày lễ.

4. Cua Lông Và Những Sản Vật Mùa Thu

Ngoài bánh nướng, ẩm thực mùa thu cũng góp phần làm phong phú mâm cỗ thưởng nguyệt:

• Hoa quế & Rượu hoa quế (桂花酒): Mùa thu là mùa hoa quế nở rộ tỏa hương; chén rượu hoa quế ấm nồng thường được gắn với không khí thu.
• Cua lông mùa thu (大闸蟹): Vào mùa thu, cua lông bước vào giai đoạn béo và nhiều gạch, trở thành đặc sản nổi bật vùng Giang Nam. Tại Giang Tô và Thượng Hải, cua lông thường xuất hiện trong bữa ăn mùa thu và có thể trở thành một phần của thực đơn dịp Trung thu.
• Hoa quả tươi: Ở một số vùng, trái cây được chọn vì hình dáng, mùa vụ hoặc cách chơi âm. Bưởi (柚子) có thể được liên hệ với những lời chúc “佑子” – phù hộ con cái; lựu nhiều hạt thường gợi tới mong ước đông con cháu.

Hàng Châu có một truyền thống rất đặc biệt gắn với mùa Trung thu: quan triều sông Tiền Đường. Tục quan triều có lịch sử lâu đời, nhưng cần lưu ý rằng thời điểm thủy triều đẹp nhất không cố định đúng vào ngày 15 tháng 8 âm lịch.

Theo quy luật, ngày 18 tháng 8 âm lịch thường được xem là một trong những thời điểm triều mạnh nhất. Nếu muốn kết hợp Trung thu với quan triều, du khách nên kiểm tra lịch thủy triều thực tế của năm đó thay vì mặc định đúng đêm rằm.

Trái ngược với vẻ tĩnh lặng ngắm trăng thường thấy, khu phố Tai Hang ở Hong Kong lại đón Trung thu bằng một lễ hội đường phố sôi động. Một con rồng khổng lồ phủ đầy nhang được đưa qua các con phố trong tiếng trống nhộn nhịp.

Nghi thức có từ thế kỷ 19 này nay đã được ghi danh vào danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp Quốc gia của Trung Quốc.

3. Bái Nguyệt, Đố Đèn & Sự Khác Biệt Với Việt Nam

Ở một số vùng, Trung thu còn có phong tục 走月亮 (tẩu nguyệt lượng), tức đi dạo dưới ánh trăng sau bữa cơm hoặc sau khi thưởng nguyệt. Không có nghi thức phức tạp; người dân chỉ cùng nhau ra ngoài, đi bộ, trò chuyện và tận hưởng đêm rằm.

Chính những phong tục đơn giản như vậy cho thấy Trung thu vốn không phải lễ hội chỉ để “xem một chương trình”, mà là thời điểm đưa sinh hoạt gia đình và cộng đồng ra ngoài không gian đêm.